Items · Alles · Muurschilderingendatabase

Afbeelding van een kerk

Een afbeelding van een grote kerk geschilderd voorzien van een hoge spitse toren. Rechts daarvan bevinden zich over elkaar een zijaanzicht èn een dwarsdoorsnede van een schip. Deze afbeelding lijkt, eventueel ter correctie, over een eerdere voorstelling van een kerk heen te zijn geschilderd. Onder de huidige schildering die geschilderd is met dunne, scherpe lijnen, zijn vage resten van een schip en een toren te zien. Aan de oostzijde is dit het duidelijkst. Net onder het dak van het schip is een derde dak te zien, ook aangegeven met elkaar kruisende lijnen, waaronder rondbogen te zien zijn die gesteund worden door brede zuilen of pilasters. Het lijkt hier te gaan om een dwarsdoorsnede waarbij de gewelven zijn weergegeven. Naast de huidige goed zichtbare toren zijn vage resten van een tweede toren te onderscheiden. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) rode oker op kalk

Opschrift

Het opschrift is geschilderd met een donkergrijs pigment. Bovenaan zijn delen van een aantal letters te zien maar het is niet duidelijk wat er staat. Onder is het jaartal '1582' te lezen. Onder het jaartal zijn nog enkele fragmenten van letters te zien. Ook deze zijn te fragmentarisch om uit op te maken wat er oorspronkelijk heeft gestaan. Volgens Van den Berg hoeft het geschilderde jaartal niet noodzakelijkerwijs uit dezelfde tijd te stammen als de muurschilderingen en behoort het eerder tot een epitaaf of een reformatorisch opschrift. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) donker grijze pigmenten op kalk

Afbeelding van een kerk

Een vage voorstelling van twee elkaar overlappende kerken is even verder op het muurvlak van de derde travee te zien. Deze kerk zou de kleine kerk van Dokkum kunnen voorstellen. In deze afbeelding zijn alleen de contouren van het gebouw aangegeven in rode oker. Links is een toren met een spitsdak, of een tentdak te onderscheiden waarvan de pigmenten erg vervaagd zijn. Rechts daarvan is een schip te zien waarvan de achterkant naar de linker toren is geplaatst. Op de voorgrond is links een golvende lijn te zien, en daarnaast een vogel op een achtergrond van resten rode pigmenten. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) rode oker op kalk

Afbeelding van een kerk

Vermoedelijk de voormalige abdijtoren- en kerk van Dokkum. De kerk is voorzien van een lange slanke toren met galmgaten en een spits puntdak, en een schip waarin een vijftal ramen te zien is. De eerste drie ramen, vanaf de toren gezien, zijn rondgebogen, de overige zijn voorzien van spitsbogen. Midden boven het dak is een dakruiter te zien met een iets rond, spits toelopend dak. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) rode oker op kalk

Decoratieve architectuurimitaties

Op de koepelgewelven in de eerste en tweede travee zijn in 1942, tijdens een restauratie van de kerk, de dertiende of veertiende eeuwse decoratieve schilderingen aangetroffen. De schilderingen in de derde travee vanaf de westzijde zijn bijschilderingen uit 1942. Op de koepelgewelven zijn ribben gesuggereerd door lijnen waarbinnen decoraties zijn aangebracht; kepers, spiralen en blokverdelingen wisselen elkaar hierbij af. Aan weerszijden van de ribben zijn plantenmotieven geschilderd die bestaan uit golvende ranken met daar- omheen bladvormen. De geschilderde ribben ontspringen ongeveer een halve meter boven de grond op de pijlers en komen boven in elke koepel samen in een geschilderde cirkel. Deze lijken sluitstenen voor te stellen waarin verschillende vlakverdelingen in geometrische vormen zijn aangebracht. Op de gordelbogen zijn eveneens verschillende vlakverdelingen geschilderd, waardoor gesuggereerd wordt dat deze uit grote steenblokken gemetseld zijn. rode oker en grijs/zwart op kalk

Opschrift

Op de noordmuur in de voorkerk (toren) is een fragment van een tekst aangetroffen. De volgende woorden, of restanten daarvan, zijn aangebracht: ‘…erside der phasens. ‘. Het woord ‘phasens’ zou kunnen slaan op het plaatsje Peasens, dat iets ten noordoosten van Brantgum ligt, maar kan ook verwijzen naar het riviertje Peasens, dat in de zee uitmondt bij het gelijknamige plaatsje. De tekst kan vermeld hebben dat de kerk aan de ‘westerzijde der Peasens’ lag en zal iets toegelicht hebben over het kerkelijke gebied waartoe de kerk toen behoorde. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600). Tijdens inspectie 2025 gezien dat de letters m.b.v. kraslijnen op de muur zijn gepositioneerd. rode oker en grijs/zwart op kalk; ingekrast

Decoratieve schilderingen

Tussen het koor en het schip bevindt zich een scheiboog waarin decoratieve plantenmotieven zijn aangebracht in gele en rode oker en zwart. In tegenstelling tot de rest van de schilderingen in het koor, is een groot gedeelte van de schilderingen op de scheiboog wel bijgeschilderd. okers op kalk; bijschilderingen verf op waterbasis

Heilige (waarschijnlijk Mattheus)

Op de rechterboogzwik aan de noordzijde zijn restanten aangetroffen van een engel met kruisstaf; mogelijk gaat het hier om Mattheus. De identiteit van de gestalte kan afgeleid worden uit een okerrood kleurvlak links van het hoofd. Dit is vermoedelijk een vleugel en dat betekent dat hier Mattheus is afgebeeld. De heilige houdt een staf in zijn hand. Deze heilige met dit attribuut (traditioneel afgebeeld met zwaard) komt ook voor in de Ned. Herv. kerk te Kollum, waar de schildering met zekerheid is geïdentificeerd als Mattheus. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)

Apostelen of heiligen

Een vlakvullende schildering is op de noordmuur van het koor te zien. Hier zijn afbeeldingen van een aantal heiligen, of waarschijnlijker, apostelen bewaard gebleven, boven en naast elkaar geschilderd in gele oker, rode oker en zwart. De gezichten zijn verdwenen. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk

Sint-Christoffel

De zuidmuur van het koor is waarschijnlijk helemaal beschilderd geweest met een voorstelling van Sint-Christoffel in een scène als Christusdrager. Het is zeer frappant dat deze heilige in het koor is geschilderd, omdat hier vaak afbeeldingen geschilderd worden waarin Christus centraal staat. Meer profane heiligen kregen een plaats in het schip. De prominente plaats voor deze heilige geeft aan dat de angst voor het water groot moet zijn geweest bij de inwoners van dit gebied. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)

Tekstcartouche vijfde travee noordmuur

Tekstcartouche is geschilderd met rode oker voor de omlijsting en donkergrijs en rode oker voor de lijn- en krulornamenten van de lijst. De tekst is aangegeven met donkergrijze pigmenten en komt uit het apocriefe boek van Jezus Sirach. Linksonder in de hoek in rode oker: Restauratie Verhey, Bathman, 1984, Dantumawoud R. Veenstra. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers en zwart op kalk

Tekstcartouche derde travee noordmuur

Rode oker voor de omlijsting en donkergrijs en rode oker voor de lijn- en krulornamenten van de lijst. Tekst en lijnen zijn fragmentarisch bewaard gebleven, de ontbrekende delen zijn in een arceertechniek bijgeschilderd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers en zwart op kalk

Dubbele tekstcartouche

Twee stroken tekst met elkaar verbonden door een wapenschild. Het wapenschild is vermoedelijk van de familie Thomas Jeverensis en zijn echtgenote Johanna, zoals de tekst vermeldt. Het geheel wordt omlijst door decoratieve lijnen en krullen in zwart en rode oker. In de cartouche is het jaartal 1599 geschilderd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers en zwart op kalk

Engel

Schildering is erg vervaagd. De engel houd in de gespreide armen een doek waarop oorspronkelijk teksten te lezen waren. De grote vleugels van de engel zijn aangegeven met groenblauw en zwarte contouren. Nog net is het gele oker haar te zien, gezicht is verdwenen. Van de mantel alleen een groen-blauwe band bewaard. Ontdekking en restauratie onbekend. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers en groenblauw op kalk

Twee vechters (gevecht tussen de deugd en de ondeugd)

De schildering is vervaagd. Door de plaats van de schildering lijkt deze alleen van belang te zijn geweest voor de geestelijken en niet de kerkgangers. Dit is het enige voorbeeld in Friesland, in de provincie Groningen wel aangetroffen (Westerwijtwerd, Woldendorp, Stedum). Afbeelding ontleend aan teksten uit de ‘Psychomachia’ van Prudentius, waarin de strijd tussen deug en ondeugd, goed en kwaad, centraal staat. Een verklaring voor de aanwezigheid van deze afbeelding zou kunnen zijn dat hier het gevecht tussen de katholieke kerk (het goede) en de reformatoren (het kwade) is uitgebeeld. Restauratie vlak na de herontdekking in 1950 door F.A.J. Smoorenburg. okers op kalk

Gedenkschrift

Gedenkopschrift met het wapenschild van Bolsward: een tweekoppige adelaar in sabel op keel. Daaronder een rechthoekig kader met daarin een Latijnse tekst, vertaald: ‘Gesticht en opnieuw gebouwd is deze kerk in het jaar Onzes Heren 1446. Hij werd gewijd in het jaar 59 op de dag van de maagd Margarita. Geheel voltooid werd hij echter in het jaar 66 van de regering van Onze Heer Jezus Christus.’ (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers en zwart op kalk

Figuren in gotische nissen

Op de noord- en zuidmuur van het koor zijn zestiende eeuwse schilderingen van gotisch vormgegeven nissen te zien, waarin mannelijke figuren zijn afgebeeld. Alle figuren staan achter een geschilderde muur waardoor alleen hun bovenlijven te zien zijn, allen zijn gericht naar het oosten. Voor de geschilderde muren zijn banderollen met opschriften aangebracht. De nissen worden aan de zijkanten afgesloten door zuilen waarop een puntdak rust. In 1846 ontdekt, maar daarna weer overgewit, herontdekt in 1950. De schilderingen zijn vlak na 1955 gerestaureerd. okers op kalk

Figuren in gotische nissen

Op de noord- en zuidmuur van het koor zijn zestiende eeuwse schilderingen van gotisch vormgegeven nissen te zien, waarin mannelijke figuren zijn afgebeeld. Alle figuren staan achter een geschilderde muur waardoor alleen hun bovenlijven te zien zijn, allen zijn gericht naar het oosten. Voor de geschilderde muren zijn banderollen met opschriften aangebracht. De nissen worden aan de zijkanten afgesloten door zuilen waarop een puntdak rust. In 1846 ontdekt, maar daarna weer overgewit, herontdekt in 1950. De schilderingen zijn vlak na 1955 gerestaureerd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk

Figuren in gotische nissen

Op de noord- en zuidmuur van het koor zijn zestiende eeuwse schilderingen van gotisch vormgegeven nissen te zien, waarin mannelijke figuren zijn afgebeeld. Alle figuren staan achter een geschilderde muur waardoor alleen hun bovenlijven te zien zijn, allen zijn gericht naar het oosten. Voor de geschilderde muren zijn banderollen met opschriften aangebracht. De nissen worden aan de zijkanten afgesloten door zuilen waarop een puntdak rust. In 1846 ontdekt, maar daarna weer overgewit, herontdekt in 1950. De schilderingen zijn vlak na 1955 gerestaureerd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk

Plantenmotieven

In de hoofdbeuk van de kerk zijn plantenmotieven op het stergewelf van de vijfde travee te zien. Deze schilderingen zijn kort na het gereedkomen van het gewelf aangebracht (tweede kwart van de vijftiende eeuw). De golvende bladmotieven zijn gegroepeerd in een cirkel waarbinnen vier, naar elke hoek wijzende plantenmotieven geschilderd zijn. Ook buiten de cirkel zijn vier plantenmotieven geschilderd. De schilderingen zijn ontdekt tijdens een restauratie in 1950. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk

De aanbidding der wijzen

Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk

De bruiloft te Kana

Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk

De doop en de verleidingen

Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk

Christus in de tempel

Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk

De vlucht naar Egypte

Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk

De kindermoord

Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk

De besnijdenis van Christus

Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk

De geboorte van Christus

Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk

Wapenschild

okers op kalk

Sint Christoffel

okers op kalk

Fragmenten van een engel

zwart en rode oker op kalk

Fragmenten van een engel

zwart op kalk

9a Evangelisten Mattheus en Marcus met hun symbolen; namen in nimbus

8 Opstanding; Christus met kruisnimbus en kruisbanier, slapende soldaten.

8 Opstanding; Christus met kruisnimbus en kruisbanier, slapende soldaten. schetslijnen met rood krijt

7 Kruisiging met Maria en Johannes de Evangelist. Naast Maria knielende stichtersfiguur met onleesbare banderol.

7 Kruisiging met Maria en Johannes de Evangelist. Naast Maria knielende stichtersfiguur met onleesbare banderol. schetslijnen met rood krijt

6 Christus voor Pilatus met wetsrol en rechterstaf.

6 Christus voor Pilatus met wetsrol en rechterstaf. schetslijnen met rood krijt

5 Gebed op de Olijfberg.

5 Gebed op de Olijfberg. schetslijnen met rood krijt

4 Dood en Tenhemelopneming van Maria in aanwezigheid apostelen; engelen dragen haar ten hemel; in boek signatuur schilder: Joannis / me fecit' (Johannes heeft mij gemaakt).

4 Dood en Tenhemelopneming van Maria in aanwezigheid apostelen; engelen dragen haar ten hemel; in boek signatuur schilder: Joannis / me fecit' (Johannes heeft mij gemaakt). schetslijnen met rood krijt

3 Aanbidding der Koningen.

3 Aanbidding der Koningen. schetslijnen met rood krijt

19 geschilderd gordijn en lambrisering

geschilderd gordijn en lambrisering

18c ranken met mensfiguren

18b ranken met narren

18a ranken met vazen

17 ranken met vis menskop

16 mensfiguren met ranken

15 tekstbanderol met ranken

14b wijdingskruis zuid

14a wijdingskruis noord

2 Geboorte van Christus (type,Adoravit quem genuit'), met herders, os en ezel.

2 Geboorte van Christus (type,Adoravit quem genuit'), met herders, os en ezel. schetslijnen met rood krijt

13d geschilderd gordijn met laat-gotisch patroon.

13c geschilderd gordijn met laat-gotisch patroon.

13b geschilderd gordijn met laat-gotisch patroon.

13a geschilderd gordijn met laat-gotisch patroon.

12b wapenschilden

12a wapenschilden. In aansluitende gewelfzwikken wapenschilden met huismerk en bouw gereedschap.

11b uit griffioen en draak samengestelde fabeldieren

11a uit griffioen en draak samengestelde fabeldieren.

10 grotesken en ranken.

9b Evangelisten Lucas en johannes, met hun symbolen, namen in nimbus

1 Annunciatie; banderollen met,Ave gratia plena' en ,Ecce ancilla d[omi]ni'.

1 Annunciatie; banderollen met,Ave gratia plena' en ,Ecce ancilla d[omi]ni'; schilderingen sterk reconstruerend hersteld tijdens kerkrestauratie 1941-1944 schetslijnen met rood krijt

5 rankwerk

4 wapenschild met troffel, winkelhaak, hamer en bijl

4 wapenschild met troffel, winkelhaak, hamer en bijl (bouwvakkersatrributen) schetslijnen ingekrast

3 rankwerk

3 rankwerk schetslijnen ingekrast

2 band met ranken

2 band met ranken schetslijnen ingekrast

1 architectuurpolychromie met baksteenimitatie, vlechtwerkpatronen en geometrische motieven

1 architectuurpolychromie met baksteenimitatie, vlechtwerkpatronen en geometrische motieven schetslijnen ingekrast, baksteenimitatie op de wanden deels rechtstreeks met verf aangebracht.

7 twee vrouwen met dierfiguur rechtsboven

7 twee vrouwen met dierfiguur rechtsboven; niet meer zichtbaar, mogelijk verdwenen of nog resten achter witkalk

6 wijdingskruis

5 dierfiguur

5 dierfiguur schetslijnen ingekrast

4 Mannenkop met Spaanse hoed

3 Noordwand schip: restanten van twee figuren, één als Sebastiaan herkenbaar, 1ste kwart 16de eeuw.

3 Sebastiaan

2 Noorderdwarspand: uil en kraai, 1ste kwart 16de eeuw.

2 Uil en kraai, 1ste kwart 16de eeuw.

1d Grote bloemen in rood.

1c Evangelistensymbolen, vrouwelijke heilige, Antonius Abt (fragment), Stephanus

1b Dubbele zwarte adelaar + opschrift [ANNO DOMIN]I MCCCCLXII POP[TATUS] DE EMEDA CURA[TUS] […] BEND […]

1a ornamentale beschildering

1a ornamentale beschildering, baksteenimitatie soms rechtstreeks dunne verf op baksteen

1 Op vieringgewelf fragmenten van achtereenvolgende perioden opschrift 2de periode [ANNO DOMIN]I MCCCCLXII POP[TATUS] DE EMEDA CURA[TUS] […] BEND […] ernaast dubbele zwarte adelaar; 1ste kwart 16de eeuw: evangelistensymbolen, vrouwelijke heilige, Antonius Abt (fragment), Stephanus; ca. 1570: mannenkop met Spaanse hoed (vgl. Godlinze), mogelijk uit deze tijd ook grote bloemen in rood.

9 Cartouche: INT IAER 1571 IS DESSE KERK NEIS GERE/PARERT UNDE GHESTOFFERT BII TIDEN ALS DEN / ERBAREN ERRENTFESTE LUIT KLANT IO[N]CKER UNDE HOVELI[N]CK/TOE GODLINSE D[OMINUS] IO[ANN]ES BUTER IA[N]ES IA[N]SE[N] PETER ABELS KERCKVOGEDEN WEREN. De twee aanhangende wapenschilden ter linkerzijde resp. Clant en Rengers, van de twee daarnaast heraldische kenmerken verdwenen, bij rechter schild huismerk Peter Abels.

8 Cartouche: A.D. [1571] HANS VAN DER STRA/LEN MIT SINE KNECHTEN VENKEHOEST VAN NORDEN, ABEL JOHAN VAN NORDEN, HELMOEDT [...]EKE VAN NORDEN, met daarboven een huismerk.

7 In elk gewelfveld man in Spaans geïnspireerde kledij; in sluitring hert.

6 Vrouw in 16de-eeuwse kledij.

5 Maria met Kind.

4 Heilige met zwaard (waarschijnlijk Pancratius).

3 Catharina van Alexandrië.

2 Heilige met zwaard en daarboven vermoedelijk klaverblad.

1 Lam Gods in sluitring; restanten van evangelistensymbolen.

9 Wijdingskruis

8 Sebastiaan; fabeldier van 14de-eeuwse beschildering.

8 Sebastiaan; fabeldier van 14de-eeuwse beschildering. 2e periode geschilderd op kalklaag over onderliggende 1e periode

7 Gregorius de Grote

6 Kroning van Maria

5 Maria met Kind.

4 Catharina van Alexandrië met rad

3 Maiestas Domini; de namen van de vier evangelisten slechts fragmentarisch bewaard gebleven.

3 Maiestas Domini; de namen van de vier evangelisten slechts fragmentarisch bewaard gebleven; Bij restauratie 1949-1950 vooral Maiestas Domini sterk aangevuld.

9b. Wijdingskruis

9a. Wijdingskruis

10k. Decoratieve cirkel

2 Gedeelte van een dier (mogelijk leeuw). ca. 1250

10j. Decoratieve cirkel

10i. Decoratieve cirkel

10h. Decoratieve cirkel

10g. Decoratieve cirkel