Items · Alles · Muurschilderingendatabase

Door J.M. Ydema geschilderde kruiswegstaties. “...tegen de zijwanden zijn fresco's aangebracht, die de kruiswegstatie verbeelden en zijn vervaardigd in 1933 door Jaap Ydema uit Blauwhuis.” (bron: Rijksmonumentenregister)

R.K. St.-Clemenskerk te Nes (Ameland)

Op de triomfboog zijn in 1940 schilderingen gemaakt door J. Ydema, J. Metz en W. Edes.

Tuinkamer Eise Eisingastraat 2 te Franeker

Een omlopende kooflijst met schilderingen

St. Vituskerk te Blauwhuis

De polychromie van het interieur en de muurschilderingen in koor en sacristie zijn oorspronkelijk.

St. Ludgeruskerk te Balk

Muurschilderingen die de doop van Jezus en de uittocht uit Egypte verbeelden.

St. Odulphus te Bakhuizen

Onder meer musicerende engelen, de kroning van Maria en de Kruisiging van Christus.

Petruskerk te Lichtaard

In de koorsluiting is aan de zuidzijde een piscina-nis te voorschijn gekomen, waarvan de voorzijde door een accoladeboog met afgeschuinde kant gevormd wordt. De nis was omgeven door een 15 cm brede geschilderde rode band met witte schijnvoegen. (bron: Noordelijk Oostergo. Ferwerderadeel.) Op een foto op Reliwiki zijn ook restanten van een muurschildering elders in het gebouw te zien.

Grutte Tsjerke te Ternaard

Aan de noordzijde is waar te nemen dat het muurwerk ooit gepleisterd is geweest en met rode voegen beschilderd.

Doarpstsjerke te Metslawier

Een grote steen met geschilderd opschrift

Alexanderkerk te Rinsumageest

geschilderde imitatie natuursteenblokken

de Boskpleats te Veenklooster

In het voorhuis geschilderde baksteenornamentiek. (bron: Monumenten in Nederland. Fryslan.)

Fogelsangh State te Veenklooster

De wanden van de zogenaamde tuin- of koepelkamer uit ca. 1840 hebben een marmer imitatie van stucco lustro met grote rechthoekige panelen ter hoogte van de vensters.

Kruiskerk te Burgum

Veel schilderingen zijn fragmentarisch bewaard gebleven en erg onduidelijk. De schilderingen bestaan uit enkele figuratieve voorstellingen en decoratieve motieven zoals plantenmotieven en geometrische vormen. De decoratieve schilderingen doen sterk denken aan de schilderingen die in de Nederlands-hervormde kerk te Hantumhuizen zijn aangebracht. Wellicht stammen de schilderingen uit dezelfde tijd, de dertiende of de veertiende eeuw. De primitieve, vlakke weergave van de figuren doet in ieder geval een vroege ontstaansperiode vermoeden. Talloze restanten van plantenmotieven zijn nog te zien op verschillende plaatsen op de gewelven van het schip.

Johannes de Doperkerk te Exmorra

Twee zestiende-eeuwse muurschilderingen. De schilderingen vormen een onderdeel van de passie van Christus. Deze schilderingen zijn de enige voorbeelden die tot nu toe in Friese kerken zijn aangetroffen waarbij het lijden van Christus centraal staat. In Exmorra zijn twee scènes geschilderd: de geseling van Christus en de doornenkroning.

Sint Janskerk te Hoorn, Terschelling

Rond de spitsvormige vensters restanten van muurschilderingen, decoratieve schilderingen in gele en rode oker.

Grote of Gertrudiskerk te Workum

Tekstcartouche, die gezien de vormen van de ornamenten, stamt uit de zestiende eeuw.

Salviuskerk te Dronrijp

De schilderingen zijn voornamelijk decoratieve, gestileerde plantenmotieven. Een schildering op de westmuur van - oorspronkelijk - twee figuren. Een gedicht gotisch venster waar op de raamomlijsting en stijlen baksteenimitatie te zien is. Verder in de kerk meerdere restanten van schilderingen. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)

Johanneskerk te Weidum

Een aantal geschilderde wijdingskruisen en friezen met plantenmotieven.

Victorkerk te Kubaard

Een muurschildering van een levensgrote Sint-Christoffel. De bovenste helft is bewaard gebleven. De schildering kan gedateerd worden in de late vijftiende eeuw. In deze eeuw was de heilige Sint-Christoffel erg populair en werd regelmatig afgebeeld.

Sint Maartenskerk te Bozum

Tijdens een restauratie van de kerk in 1941 werd een unieke Majestas-Dominischildering aangetroffen op de drie oostelijke gewelfvlakken van het koor. De schildering stamt uit de tweede helft van de dertiende eeuw. Daarnaast zijn decoratieve schilderingen ontdekt op de rondstaafribben van het meloengewelf. De Majestas Domini is het motief waarbij Christus wordt dit voorgesteld als leraar van de wereld. Traditioneel wordt dit als volgt afgebeeld: de op een troon gezeten Christus, binnen een mandorla, wordt omringd door de vier symbolen van de evangelisten óf de van Christus naar de vier windstreken uitgaande symbolen van de vier evangeliën. De rechterhand heeft hij opgeheven en in zijn linkerhand houdt hij 'Het boek des levens'. In de elfde eeuw worden de jonge, baardeloze én de strengere, bebaarde Christus- figuren naast elkaar gebruikt, terwijl in de twaalfde eeuw de bebaarde Christus de overhand neemt. Het motief van de Majestas Domini komt in Europa regelmatig voor als versiering van de absis en als timpaanvulling in met name twaalfde- en dertiende-eeuwse Romaanse kerken. Daarnaast komt het motief ook in vroeg middeleeuwse miniaturen regelmatig voor. De Majestas Domini die in de kerk te Bozum is afgebeeld, valt binnen de traditie van de uitbeelding van dit motief. In Friesland is dit het enige voorbeeld van een Majestas Domini.

Mariakerk te Bears

Tijdens een restauratie van de kerk in 1981-1983 is op het muurvlak van de zesde travee aan de noordzijde een geschilderd wijdingskruis ontdekt. Er is erg weinig van de schildering bewaard gebleven.

Johanneskerk te Britsum

Wijdingskruis, een zeer fraaie Mariaschildering en bijzondere en kleurrijke schilderingen in het koor. De schilderingen worden gedateerd dertiende eeuws of rond 1300. Naast de rondboogstaven van de gewelfconstructie in het koor is baksteenimitatie geschilderd die bestaat uit rode vlakken en witte voegen. Gezien de vorm en grootte van de geschilderde bakstenen lijkt deze van latere datum te zijn dan de baksteenimitatie behorende tot het sacramentshuisje. De baksteenimitatie naast de rondstaafboogribben is een typisch gotisch decoratie- element. Mogelijk stamt deze uit de wit-roodperiode, een kerkinterieurstijl in het noorden van Nederland die ongeveer in 1425 begon en een eeuw duurde. De rondboogstaven zijn aan beide lengtezijden beschilderd met okerrode karteltandmotieven. Bovendien is over het midden van de rondboogstaven een gele band aangebracht met aan elkaar geschilderde Andreaskruizen. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) Bij de restauratie in 1998-'99 zijn bijzondere schilderingen gevonden uit circa 1270. In het schip bevindt zich een gewelfschildering van Maria met Kind in een mandorla. De wanden van het koor tonen een rijk uitgevoerde passiecyclus van Christus en daarboven in de boogzwikken de corresponderende Oudtestamentische figuren. (bron: Monumenten in Nederland. Fryslan.)

Metrobuis Wibautstraat naar Weesperplein

Oude Kerk Delft

Piet Hein is op de muur geschilderd achter het grafmonument van Piet Hein (was alleen tijdens restauratie grafmonument zichtbaar).

Grote of Jacobijnerkerk te Leeuwarden

Zeven muurschilderingen (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)

Voormalige Galileërkerk

"Deze kerk is in 1940 afgebroken. Enkele van de aanwezige schilderingen zijn van de muur gehaald en geconserveerd door G. Janssen uit ’s-Gravenhage. Een gedeelte bevindt zich in het Fries Museum in Leeuwarden. " (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) "Tusschen hoofden noordbeuk gepleisterde zuilen, waarop in 1844 muurschilderingen met het jaartal 1570 werden gevonden.” (bron: Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel IX. De provincie Friesland)

Nederlands-Hervormde Kerk te Westergeest

Muurschilderingen in het absisgewelf, over het totale oppervlak, slecht bewaard gebleven en een fragment op de noordmuur. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) Het in tufsteen uitgevoerde apsisgewelf heeft nog enigszins waarneembare 13de-eeuwse muurschilderingen in de vorm van vier stroken voorstellingenvoorstellingen; de bovenste waarschijnlijk met Christus als rechter en daaronder heiligen. (bron: Monumenten in Nederland. Fryslan.)

Sint-Maartenskerk te Kollum

"De schilderingen die zich op de gewelven van de hoofdbeuk bevinden, stammen uit het derde kwart van de vijftiende eeuw. De grote Christoffelfiguur op de noordmuur van de vijfde travee is waarschijnlijk in de zestiende eeuw aangebracht. De schilderingen zijn onder te verdelen in figuratieve en decoratieve voorstellingen die zich op verschillende plaatsen op de gewelven bevinden” (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) "De schilderingen stellen allerlei symbolische figuren van planten en dieren voor, die in stijl te vergelijken zijn met schilderingen te Loppersum en 't Zandt in Groningerland. Een nadere studie wordt thans te Nijmegen verricht door P.M. le Blanc in het kader van een overzicht van middeleeuwse muur- en gewelfschilderingen.” (bron: Kollumerland en Nieuw Kruisland, voorafgegaan door Overzicht van de bouwkunst in Noordelijk Oostergo)

Sint-Maartenskerk te Franeker

"De muurschilderingen, die waarschijnlijk rond 1500 zijn aangebracht, werden in 1860 ontdekt bij het aanleggen van gasverlichting. Ze bevinden zich op de pijlers in het schip en op de pijlers die het koor van de kooromgang scheiden. Er zijn enkele beschermers tegen ziekten en kwalen, schutspatronen van ambachten en stichters van kloosterorden te zien. De hier bewaard gebleven heiligenafbeeldingen zijn uniek in Friesland. De meeste heiligen zijn beschermers tegen de pest maar ook patroonheiligen tegen andere ziekten of kwalen komen hier voor. Waarschijnlijk speelden deze aandoeningen en ambachten een grote rol in de geloofsgemeente van Franeker aan het einde van de vijftiende en in het begin van de zestiende eeuw. Een voorzichtige datering kan gemaakt worden naar aanleiding van de heiligen die hier zijn geschilderd. De meeste, zoals Sint-Rochius, Sint-Catharina, Sint-Margaretha en Sint-Apollonia, zijn pas in de late Middeleeuwen en daarna populair. Daarnaast zijn de opschriften onder de figuren laat vijftiende- óf vroeg zestiende-eeuws. De details in de contouren en de platte mutsachtige hoofddeksels wijzen ook op deze datering. De schilderingen worden hierdoor gedateerd in de periode rond 1500.“ (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) "Op drie zuilen van het koor en op twee van den zuiderzijbeuk muurschilderingen (XV d, blootgelegd in 1860): H. Appolonia, H. Hubertus, H. Rochus e.a.; in het middenschip zijn deze schilderingen met een gordijn bedekt.” (bron: Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel IX. De provincie Friesland)

Nederlands-Hervormde Kerk te Janum

Tijdens een restauratie van de kerk in 1943-1947 is er een geschilderde boogfries boven het licht spitsgebogen venster in de tweede travee aan de noordkant ontdekt. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)

Nederlands-Hervormde Kerk te Hogebeintum

Deze muurschildering wordt gezien als de oudste muurschildering in Friesland, vervaardigd in de twaalfde óf in het begin van de dertiende eeuw. Fries met twee engelen en een aantal Christusfiguren. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)

Nederlands-Hervormde Kerk te Genum

Tijdens een restauratie van de kerk in 1973 is op het noordoostelijke muurvlak van het koor een schildering gevonden en vrijgelegd. De schildering toont een viertal kruizen en een oneindige knoop, geschilderd in rode oker. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)

Nederlands-Hervormde Kerk te Oostrum

Een zestal opmerkelijke schilderingen. Vier muurschilderingen zijn voorstellingen van kerken, geschilderd in aanzicht of doorsneden. Eén schildering is een voorstelling van een toren. Ook is er in het schip een opschrift gevonden en een frappant figuur in het koor. Welke betekenis de afbeeldingen van de kerken hebben is niet bekend. Mogelijk voortekeningen die als schets voor een daadwerkelijke schildering fungeerden. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)

Nederlands-Hervormde Kerk te Hantumhuizen

Decoratieve architectuurimitaties. De schilderingen zijn een voorbeeld van decoratieve sierkunst die de architectonische geleding ondersteunt en, waar deze niet aanwezig is, suggereert.

Nederlands-Hervormde Kerk te Brantgum

Fragment van een tekst in de toren. Letters ingekrast en daarna met rode oker geschilderd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)

De Nederlands-Hervormde Kerk te Bornwird

Tijdens een restauratie in 1979 zijn vlakvullende muurschilderingen aangetroffen in het koor, het oudste gedeelte van de kerk, dat waarschijnlijk rond 1200 is gebouwd. Daarnaast zijn rode pigmentsporen gevonden in het schip, deze hebben waarschijnlijk deel uitgemaakt van een kleur waarin het interieur geschilderd was. De schildering loopt door op de boogzwikken van de scheidingsboog met decoratieve plantenmotieven. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) Bij de restauratie in 1989 zijn in het interieur op de triomfboog resten van 13de-eeuwse muurschilderingen aangetroffen. (bron: Monumenten in Nederland. Fryslan.)

De Nederlands-Hervormde Kerk te Anjum

In de Ned.-herv. kerk te Anjum zou op de westelijke muur op de begane grond een muurschildering zijn. Op deze plaats is lambrisering aangebracht waardoor de schildering niet meer zichtbaar is. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) "Rond en boven de toegang naar de toren beganegronds waren een ornament en een cartouche geschilderd, thans achter een betimmering verborgen.” (bron: Noordelijk Oostergo. Dongeradelen.)

De Nederlands-Hervormde Kerk te Damwoude

Een drietal tekstcartouches. Tijdens een restauratie in 1963-1967 ontdekt. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)

De Grote of Sint-Maartenskerk Bolsward

"Muurschilderingen (8) in noordbeuk van waarschijnlijk kort na 1446, plantenmotieven gemaakt in het tweede kwart van de 15de eeuw en de figuren in gotische nissen uit de 16de eeuw . De acht schilderingen in het koor en in de hoofdbeuk zijn volgens Hoogewerff in 1846 ontdekt, in 1847 weer overgewit. Schilderingen in koor tijdens grootschalige restauratie tussen 1937 en 1955 weer herontdekt en gerestaureerd door F. Smoorenburg, in deze periode ook muurschilderingen in de oostelijke traveëen van de noordbeuk gevonden. Tijdens vrijlegging door werklieden veel van de schildering verloren. Later door J. Halbertsma gerestaureerd. " (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) “Muurschilderingen: in 1846 zijn muurschilderingen (XVI c) ontdekt in het koor en weer overgewit; die aan de zuidzijde droeg een opschrift met: 1572 en de wapens-Heerema en Frittema, die aan de noordzijde was, blijkens een opschrift, waarschijnlijk ter eere van Wilhelmus Lindanus aangebracht; sporen van muurschilderingen zijn zichtbaar geweest in de spitsboognissen van den lichtbeuk. Segmentvormig grauwtje (XVIII B) voorstellend spelende kinderen." (bron: Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel IX. De provincie Friesland)

Nederlands-Hervormde Kerk te Augustinusga

In de kerk zijn tijdens een restauratie en de plaatsing van het orgel in 1883 twee gewelfschilderingen en twee muurschilderingen gevonden, die daarna weer zijn overgewit. In de jaren vijftig zijn de schilderingen opnieuw ontdekt en vrijgelegd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)

Magnuskerk te Bellingwolde

Kruisribgewelven, ribben zijn in oker geschilderd met bladerbiezen.

Mariakerk te Ruinen

Op de noordwand is in de vroege 16de eeuw een Annunciatie geschilderd.

Magnuskerk te Anloo

Tijdens restauratie 1936-1944 schilderingen ontdekt op triomfboog en aansluitende noordwand. Op deze laatste: Annunciatie (onvolledig), Visitatie en Geboorte van Christus, in aangrenzende nis oostwand Vlucht naar Egypte, met rechts gedeelte van tronende Maria met Kind, alle ca. 1300. Boven triomfboog reeks geschilderde nissen met Apostelen, in het midden fragmenten van vermoedelijk een zegenende Christus, eind 15de eeuw. Van schildering begin 16de eeuw figuur links boven over. Begin 17de eeuw: cartouches ter weerszijden triomfboog, rechts met - ongebruikelijk voor een calvinistische kerk - een Latijnse tekst NON CLAMOR SED AMOR SONAT IN AURE DEI (niet het geschreeuw, maar de liefde klinkt in Gods oor), links met de tekst van Spreuken 3,1-2 in een Nederduitse vertaling.

Sint-Margaretakerk te Norg

Ornamentale beschildering van kort na bouw gereconstrueerd naar terug gevonden resten: lichtrood met schijnvoegen in dagkanten; in koor beschildering bogen en ribben, alsmede vier polychroom geschilderde schijnribben in imitatie-baksteen met kepers en ruiten. Op sluitsteen gewelf duif, langs rand oppschrift VENI SANCTE SPIRITUS DIVI DON[I ORIGO] (kom Heilige Geest, oorsprong van de goddelijke gave).

Jacobuskerk

Ca. 1350 wanden rood geschilderd met witte voegen; op de gewelven vlechtwerkverbanden; gewelven koor wit gepleisterd met rode ribben. Ca. 1525 witte bepleistering; ribben, wandpijlers en bogen gedecoreerd met baksteen- en natuursteenimitatie, met zwarte biezen alsmede witte en zwarte voegen; bloemranken in en om de sluitringen en bij de geboorte van de ribben. Ca. 1575 nieuwe bepleistering en decoratie met rolwerk en gestippelde blokken op bogen en ribben, alsmede kleurige vensteromlijstingen, cartouche op oostelijk schipgewelf (niet gehandhaafd); uitwendige beschildering noordportaal met blokverband en met plantaardige motieven. Bij de restauratie is de eerste periode hersteld, onder handhaving van enkele fragmenten uit beide latere perioden op de gewelven. (bron:Q122982902)

Donatuskerk

Beschildering koor tegen 1250 (1): wanden rood gesausd met witte voegen, gewelf met vlechtwerkpatronen; alleen de laatste bij restauratie in (1958-1960) in zicht gebracht. Ca 1425 wanden koor voorzien van heiligen en ranken op wit gepleisterde ondergrond (2-3) blokversiering op bogen dwarspand, beschildering doxaal (4), deze laatste geheel vernieuwd 2de helft 15de eeuw (bron:Q122982902)

kerk van Eenum

Bij verbouwing, vermoedelijk in 1639, in samenhang met vergrote vensters decoratieve beschildering van de wanden met o.a. natuursteen-imitatie rond de vensters, zuil, aedicula en rolwerkmotieven; op zuidwand tekst in ovalen cartouche SALICH/SINE SI DIE / HIER VERGAREN / DIE GODES WOORT / HOREN EN DAT / BEWAREN (vgl. Lucas 11,28); wijdingkruis uit voor-reformatorische periode. (bron:Q122982902)

Mariakerk

Ca. 1275: wanden rood met witte voegen, nissen wit gepleisterd, die in benedenzone met geschilderde omlijsting; gewelven met baksteen-imitatie en dambord-patronen; in en om sluitringen plantmotieven en gestileerde figuurtjes (1-4). In 1ste kwart 15de eeuw: kerk wit gepleisterd, rode ranken in schip, figurale schilderingen in nissen koor en schip, imitatie-baksteen op ribben, bogen en wandpijlers (5-7). Na bouw nieuwe koor (2de helft 15de eeuw) beschildering met bloemranken in koor en schip; nu ook in koor baksteen-imitatie op ribben, bogen en wandpijlers; Laatste Oordeel op noordwand schip, waartoe een venster werd dichtgemetseld; heiligenfiguren in de nissen overgeschilderd (8-9). Ca. 1510-1520 op koorgewelf figuratieve en florale be- schildering (10). Ca. 1570 Laatste Oordeel vernieuwd (11), nieuwe architectuurpolychromie met natuursteen-imitatie niet gehandhaafd), enkele karikaturale voorstellingen (12-14). In 1585 bak- steen-imitatie en opschrift op vernieuwde gordelboog (niet gehandhaafd). (bron:Q122982902)

Jacobskerk, Winterswijk

Belangrijke laatgotische gewelfschilderingen in koor (circa 1474) en schip (circa 1500) en verder een Laatste Oordeel uit 1550

Protestantse Kerk

Hervormde Kerk

Protestantse Kerk

In 2de helft 15de eeuw: zandstenen ribben koor beschilderd in baksteen-imitatie, in dagkanten koorvensters imitatie-voegen in rood, voortgezet op aansluitend wandvlak als rand rondom vensters; nis noordzijde rood met witte voegen. In 1ste kwart 16de eeuw: zandsteenkleur, afgezet met zwarte biezen, op ribben en sluitstenen, rondom sluitstenen manchetten in zwarte lijnen, enkele sluitstenen met zwarte rozet; op het stergewelf evangelisten-symbolen, voorzien van banderol met respectievelijke namen; verder plantaardige motieven vanuit kruin vensters in koorsluiting en vanuit sluitstenen; op centraal koorgewelf boven klankbord preekstoel naam schilder: ,broder Ja[n] van Aken', aan koorzijde boven triomfboog: Johannes maler'; op westzijde triomfboog Christophorus die Christuskind over rivier draagt, alsmede Margaretha met kruisstaf en boek; daartussen uitvoerige rankendecoratie, boven beider hoofd banderol met respectievelijke namen. Terughoudende restauratie in 1922-1923, waarbij tevens herstel architectuurpolychromie wanden naar teruggevonden resten; nieuwe restauratie in 1972-1973. (bron:Q122982902)

Protestantse Kerk

https://muurschilderingendatabase.nl/s/muurschilderingen/item/10199

Petruskerk

Ca. 1500 in koorsluiting Bartholomeus, daarboven tegen gesjabloneerde achtergrond fragment Laatste Oordeel: Petrus bij hemelpoort, verder naar rechts knielende Maria, waarschijnlijk deel van de Deësis, plantaardige decoratie mogelijk restant oudere beschildering; verder naar rechts benedenhelft Christophorus-voorstelling. Ca. 1550 rond vensters noord- en zuidmuur natuursteen-imitatie, aan de zuidzijde bij rondbogig venster rode baksteenbeschildering. (bron:Q122982902)

Catharinakerk

Tegen 1250 rood geschilderde muren en vlechtwerkpatronen op de gewelven; bij de restauratie alleen in en rond de gewelfsluitingen fragmenten gehandhaafd: in sluitring koor resten Lam Gods; op noordelijke muraalboog koor resten van polychrome decoratie met cirkelsegmenten; op middelste, vierdelige gewelf o.a. cirkelvormige patronen; hierdoor wordt een indeling in acht velden gesuggereerd. Vermoedelijk in de 15de eeuw figurale schilderingen op witte pleisterlaag op koorgewelf: Maria met Kind, Catharina van Alexandrië (niet gehandhaafd). (bron:Q122982902)

Petruskerk

Fragmenten baksteen-imitatie uit 3de kwart 13de eeuw op oostelijk gewelf; ca. 1350: polychromie ribben, bogen en zuilenstellingen; kampvechters op het westelijk gewelf, in sluitring Maiestas Domini. In 2de helft 15de eeuw op witte pleisterlaag oostelijk gewelf Maria met Kind (zuidzijde, rechts) en heiligenfiguren, van wie alleen Sebastiaan is geïdentificeerd (westzijde, geheel links) restant boogfrietje in zwarte lijn langs ribben. (bron:Q122982902)

Andreaskerk

Polychrome ornamentale beschildering gewelf van viering en koor 3de kwart 13de eeuw. In viering binnen sluitring o.a. lelies en kruis, lager in velden drie-, vier-, vijf- en zespassen (in pleisterwerk getrokken lijnen nog zichtbaar) tegen een achtergrond van baksteen-imitatie (1); op de gordelbogen baksteen-imitatie. Rondom sluitring wit gepleisterde koorgewelf acanthus-achtige motieven, hierbinnen lelies (2). Ca. 1500 nieuwe beschildering met figurale en florale elementen op witte pleister; bij de restauratie zijn op het vieringgewelf voornamelijk figurale elementen uit de eerste periode gehandhaafd: Johannes de Doper (zuidzijde, links) (3), Laurentius (zuidzijde, rechts) (4), Dorothea (noordzijde, links) (5), Barbara (noordzijde, rechts) (6), fragment Adam van Zondeval (oostzijde) (7); op de gordelbogen restanten blokverband; op de noordwand van de dichtgemetselde viering resten Laatste Oordeel (de centrale Christus-figuur door inbreken raam verloren gegaan): bazuinende engelen, rechts knielende Johannes de Doper - vermoedelijk deel van een Deësis - en hellemuil, links Petrus bij hemelpoort (8); op noordwand koor gotische architectuur rond en boven sacramentsnis met restanten van heiligen, de middelste waarschijnlijk Maria (9). Begin 17de eeuw cartouche met tekst op noordwand viering over het Laatste Oordeel geschilderd (middengedeelte door inbreken venster verloren gegaan) (10). (bron:Q122982902)

Bartholomeuskerk

In eerste fase (waarschijnlijk 3de kwart 13de eeuw of iets later) baksteen-imitatie wandpijlers, bogen en ribben, wandvlakken en gewelven wit gepleisterd, niet behouden. Eind 15de eeuw, waarschijnlijk in 1478, ornamentale en figurale beschildering gewelven (1-6). Ca. 1525: decoratieve beschildering bogen met blokverband in bruin-rood, blauw en geel (niet behouden). In 1877-1878 schilderingen na ontdekking een jaar eerder veeleer krachtdadig vernieuwd dan gerestaureerd: bruine contouren in zwart overgetrokken, sommige voorstellingen verkeerd geïnterpreteerd. Bij de restauratie in 1937- 1939 is het voorgaand herstel zoveel mogelijk ongedaan gemaakt; de schilderingen blijven niettemin onbetrouwbaar. (bron:Q122982902)

kerk van Siddeburen

Witte bepleistering 2de helft 12de eeuw, ca. 1200 ook in de nieuwe koorpartij; ca. 1250 band met ranken onder langs vensters en op westwand, niet in het zicht gebracht; 3de kwart 13de eeuw wanden rood met voegen in relief; eind 14de eeuw kerk gepleisterd; in en rond sluitring westelijk gewelf fragmenten ornamentale en figurale beschildering bewaard, beschildering koor met o.a. Christuskop op absisgewelf niet gehandhaafd; eind 15de eeuw baksteen-imitatie op bogen - niet gehandhaafd; 1614 rankenbeschildering van de verzwaarde gordelbogen - niet gehandhaafd. (bron:Q122982902)

Scheemderkerk

Bij bouw dagkanten vensters voorzien van geschilderde rode baksteenrand ca. 1570 onder bisschop Knijff vervangen door voornamelijk zwarte rolwerk-decoraties, in 1896 ontdekt en in elk geval gedeeltelijk verwijderd, toen tevoorschijn gekomen psalmtekst uit na-reformatorische tijd eveneens verwijderd. (bron:Q122982902)

Petruskerk

Bij bouw wanden rood geschilderd; mozaïekpatronen op gewelven; in koor geometrische versiering op ribben en bloemmotieven in rozet; strijdende dieren op koorgevel; wapenschild op zuidmuur koor. Na herstel 1488 algehele witte bepleistering; gewelven voorzien van bloemranken; blokverbanden op gordelbogen; fragment figurale schilderingop noordwand koor; opschrift gewelf westelijke travee ALS MEN SCREF DUSENT VIER HONDERT JAER / DAR NA ACHT END TACHTIG OP[S]CREF / DO WOERT DUSSE KERCKE GESTOFFERT / ALS GOD INDEN HEMEL ASC[...]RT / DE DO KERCKHER WAS HET HER HERMEN / HER POEBO VICARIUS VAN DE MEDEN / HER IDO SYN EERSTE MYSSE SANCK / DE KERKVOGEDE SINT DUS GENANT / ELTIO ELLYKS SEER VAL BEKENT / AYBBO SIBENS OCK MYT SINER VLYT / EGGE FOKENS GOD SYE BENEDYT (bron:Q122982902)

Kerk van Noordbroek

Ca. 1350: wit gepleisterde wanden met in koor en dwarspand figurale en ornamentale schilderingen, imitatie-baksteen en decoratieve band op gewelven, ornamentale beschildering bogen, kapitelen en ribben (1-8); ca. 1488 figurale en ornamentale beschildering van het dichtgezette venster van de koorsluiting, gewelven koor, schip en zuidwand zuiderdwarspand (9-14); ca. 1570 decoratie van het vieringgewelf en rondom het koorvenster (15); 1599 herstel vieringgewelf (16) op westelijk gewelf deel beschildering uit 1809 (17). Na gedeeltelijke ontdekking in 1908 verdere blootlegging en restauratie 1968-1974. (bron:Q122982902)

Mariakerk

Bij bouw vlechtwerkpatronen op de gewelven en baksteen-beschildering van de wanden - gereconstrueerd in het spaarveld noordzijde westelijke travee (1), in sluiting westelijk gewelf lelie-motief (2), in oostelijke sluitring bladeren en sterren (3), geometrische decoratie van de wandpijlers en de ribben, maskertjes onderaan sommige ribben; ca. 1350 op witte pleisterlaag kampvechters, in 1897 ontdekt, maar na enige tijd overgewit: de ene met panter, de andere met gevleugelde draak, waarschijnlijk symbolen van goed en kwaad (4). In 2de kwart 16de eeuw witte bepleistering, ornamentale beschildering en enkele figuratieve schilderingen: op westelijk gewelf evangelistensymbolen (alleen gevleugelde os van Lucas over) (5), restant vermoedelijk van een heilige op het oostelijke gewelf (6), twee wijdingskruisen; baksteen-schildering op verbindingsboog naar tussenlid (7). (bron:Q122982902)

Johannes de Doperkerk/Janskerk

Bij bouw op muren rode sauslaag met witte schijnvoegen (alleen op bovenhelft noordwand in het zicht gelaten), op lisenen wijdingskruisen (kruis op globe) op wit pleisterwerk, op gewelven rode vlechtwerkpatronen, met in sluitringen figurale motieven (1-3); op enkele kapitelen maskertjes, op gordelbogen grijze strook met dubbele rode voegen. Architectuurpolychromie koorsluiting (o.a. spiralen in rood en blauw) waarschijnlijk 4de kwart 15de eeuw. Ca. 1490 muren en gewelven wit gepleisterd, bogen, ribben en pilasters rood geschilderd, figurale en ornamentale beschildering van de gewelven (4-5), 2de kwart 16de eeuw nieuwe plantaardige versiering centraal gedeelte gewelven, eenhoorn op koorgewelf (6) en overschildering ranken Laatste Oordeel. (bron:Q122982902)

Hippolytuskerk

Natuursteen-imitatie in geel, in noordelijk dwarspand in grijs, wijdingskruisen, ornamentale en figuratieve schilderingen ca. 1535 (1-11), opmerkelijk vroeg voorkomen van renaissancistische putti in overigens nog overwegend laat-gotisch ornament, waarin verder dierfiguren voorkomen, knol-achtig motief verwant aan schilderingen in Martinikerk, Groningen, ca. 1520-1530, figurale en ornamentale beschildering beide koor- wanden - meeste voorstellingen niet geïdentificeerd - 2de helft 16de eeuw (12); teksten begin 17de eeuw (13). Vanaf 1879 gedeeltelijke blootlegging der schilderingen, eerste restauratie 1917. (bron:Q122982902)

Kerk van Wirdum

Van begin af aan wit gepleisterd. Op noordwand: fries van driepasnissen, afgesloten door lijst in blokverband, 2de helft 14de eeuw, alsmede restanten van figuren in nissen, wijdingskruis. Ca. 1400 beschildering dagkanten middelste koorvenster: bovenin Maiestas Domini; op dagkanten: boven elkaar twee arcades van telkens twee driepasnissen, gescheiden door decoratieve rand, in elke nis vrouwelijke heilige - die aan de noordzijde waarschijnlijk Barbara-, op links aansluitend muurvlak fragment van palmettenrand rondom de vensteropening. (bron:Q122982902)

Petrus en Pauluskerk

Van de oudste beschildering - mogelijk pas aangebracht na de herbouw van het schip eind 13de eeuw - restanten in het transept bewaard gebleven (1-2); kort voor 1500 decoratie noorderkapel met mariologische scènes (3-4); rode beschildering van ribben en schalken koor eind 15de eeuw, ca. 1500 figurale voorstellingen koor (5-9); tegen midden 16de eeuw natuursteen-imitatie op netgewelf schip - niet gehandhaafd. Gedeeltelijke blootlegging schilderingen sinds 3de kwart 19de eeuw, verdere blootlegging in 1938, restauratie 1942-1944 met omvangrijke aanvullingen in Mariakapel, verder herstel 1955 en 1957. (bron:Q122982902)

Sint Gudulakerk

Sint-Nicolaaskerk

Bij bouw muren mogelijk rood gesausd; gewelven wit gepleisterd met baksteenimitatie op bogen en ribben, onderbroken door zwarte blokken; in koorsluiting rode en zwarte blokken met witte stippen; in en rond sluitringen gewelven ornamentale beschildering; fragment figurale schildering op een der gordelbogen niet gehandhaafd, evenmin als wijdingskruisen; op wanden mogelijk rode sauslaag. Ca. 1525 nieuwe uitmonstering op witte bepleistering: polychrome keperband rond vensters, bovenaan overgaand in gele natuursteen-imitatie; polychrome geometrische motieven op sluitringen en aan bovenuiteinde ribben; binnen sluitringen stermotieven; wijdingskruisen. Bij restauratie is overwegend het beeld van ca. 1450 aangehouden; op de gewelven zijn ook 13de-eeuwse resten gehandhaafd. (bron:Q122982902)

Nicolaaskerk

Ca. 1230: wit gepleisterd interieur, in koor drie wijdingskruisen; zuiltjes absis oorspronkelijk groen geschilderd, resten van rood op kapitelen; zuiltjes buitenzijde absis tot aan restauratie met resten rode kleurlaag. Ca. 1300: baksteenimitatie op muurdammen, profielen, kapitelen en ribben, op sommige ribben met keper (niet gehandhaafd). Op noordwand schip rechts eenvoudige cartouche met opschrift AN[NO] D[OMI]NI 1570 IS DESE KERK VAN/ BUITTEN GHEREPERT VAN BENNEN, herinnerend aan de nieuwe decoratie onder bisschop Knijff, waarvan overige restanten niet zijn gehandhaafd. (bron:Q122982902)

Jacobikerk/Dionysiuskerk

Ca. 1250 vlechtwerkverbanden op gewelven (niet gehandhaafd). Ca. 1300 Catharina van Alexandrie (1); op westwand schip draak (niet in het zicht gelaten). Ca. 1450 in koorsluiting ranken bij geboorte gewelven, alsmede twee wijdingskruisen op de koorwanden Ca. 1530 baksteenschildering ribben, bogen, schalken en dagkanten, manchetten bij sluitstenen; op gewelven koortravee en koorsluiting figurale schilderingen (2-3). In 1935 deel schilderingen ontdekt en weer overgewit. (bron:Q122982902)

Bartholomeuskerk

Ca. 1300 op de westzijde van de triomfboog Christus met aan elke kant zes apostelen in gotische arcade; hierin tapijtschildering van bloemmotieven, daarboven sterren; bij verhoging koor grotendeels verloren gegaan, restant vermoedelijk begin 16de eeuw achter Laatste Oordeel verdwenen; bij restauratie fragmenten apostelreeks in het zicht gebracht. Ribben koorgewelf bij bouw (1ste helft 15de eeuw) beschilderd in imitatie-baksteen met zwarte biezen, eveneens biezen langs muraalbogen; wijdingskruisen op noord- en zuidwand; 2de helft 16de eeuw rankenbeschildering koorgewelf; vermoedelijk begin 17de eeuw avondmaalsteksten ter weerszijden van oostvenster; alles van beschildering koor, op één wijdingskruis na, bij de restauratie overgewit, na te zijn gedocumenteerd. (bron:Q122982902)

Grote of Onze Lieve Vrouwekerkkerk

Kerk Leegkerk

Bij bouw rode afwerklaag aangebracht op muurwerk. Na 15de-eeuwse bouw nieuwe decoratie: onder vensters band van gele natuursteen-imitatie met witte voegen, vanwaar verticale stroken van gele imitatie-blokken verbinding vormen met soortgelijke band onder langs zoldering bovenaan zwarte gesjabloneerde vlechtbanden en rode gesjabloneerde bloemmotieven; deze laatste ook in boogveld koornissen; enkele wijdingskruisen. Vrijwel gehele decoratie naar teruggevonden fragmenten sterk gereconstrueerd. (bron:Q122982902)

De Olle Kerk

Kleurenschema van kort na de bouwtijd: rood-wit blokverband rond vensters en op bogen, oostvensters koor geaccentueerd door zwart afgebiesde imitatie-baksteenrand. Op noordwand schip twee wijdingskruisen. Resten figurale schildering bij noordingang niet gehandhaafd. (bron:Q122982902)

Martinikerk

Van beschildering eerste periode (ca 1250) met o.a. schub- en golfmotieven blokverbanden en stippels in grijs, rood, geel en zwart belangrijke restanten bewaard gebleven op wanden, pijlers en gewelven romano-gotische kerk, vooral in viering en noorderdwarspand (1-2); rond klankpotten noorderdwarspand Franse lelies. In schip op 13de-eeuwse gedeelten soortgelijke polychromie naar teruggevonden sporen hersteld; moderne kleurgeving zuiderdwarspand op 13de-eeuwse motieven gebaseerd; 3de kwart 14de eeuw: fragment van Maria op de troon van Salomo, waarschijnlijk geen onderdeel van meer omvattend decoratieprogramma, maar op zichzelf staande schildering (3). Rom 1420 beschildering koor voltooid. Wand- en gewelfvlakken wit gepleisterd, bogen, schalken en ribben rood met witte schijnvoegen; zuilen en muurdammen van de buitenwand echter in schoon metselwerk. Bij sluitringen en aansluitend deel gewelfribben kleurige manchetten, op gewelfveld begeleid door kam met lineair motief. Op sluitstenen koorlantaarn figurale voorstellingen in Zuidnederlands beïnvloede stijl: in koorsluiting Christus, in daarop aansluitende travee Maria met Kind, dan Johannes de Doper, van wie de kerk een armreliek bezat, verder kerkpatroon Martinus en stadswapen (4). Op sluitstenen kooromgang wapenschilden (5). Naar analogie van iets jongere koor Der Aa-kerk waarschijnlijk ook de dagkanten lichtbeukvensters en nissen daaronder rood. Na voltooiing tegen 1480 verbouw schip op verschillende gewelven figurale schilderingen en rankmotieven aangebracht (7-18). Op onregelmatige pijlers, gevormd uit 13de-eeuwse westmuur, baksteenbeschildering. Ca. 1520- 1530 gehele kerk van nieuw decoratiepatroon voorzien: gele natuursteenblokken met witte voegen op zuilen, schalken en ribben, en rond vensters en nissen; in schip op tweede zuilenpaar uit het westen steentjesbeschildering gedeeltelijk gehandhaafd; koorgewelf blauw met sterren van bladgoud op papier; waarschijnlijk ook uit deze periode knol-achtig motief met ter weerszijden uitspringende ranken op aantal schipgewelven (1, 2, 9, 11-14, 16, 17); in koor en 15de-eeuwse delen schip bij restauratie deze polychromie hersteld. Vrijwel direct aansluitend ca. 1535 in samenhang met nieuwe kleurenschema figurale schilderingen in dichtgezette koornissen en op de westwand (19-20). Ca. 1570 grijze blokbeschildering koor (niet bewaard). Rond 1600 boven ingang zuiderdwarspand cartouche met tekst (21), Beschildering bovenverdieping kapel uit 1904 (22). Niet geïdentificeerde wapenschilden zijn niet afzonderlijk als muurschildering opgenomen. (bron:Q122982902)