Items

• Apostel Mattheus

  De meest noordoostelijke pijler van het schip uit de gesloopte Galileërkerk is bewaard gebleven, met daarop de schildering van de apostel Mattheus. Hij staat in driekwart aangezicht, in volle lengte afgebeeld met zijn attributen, een boek en een aks, in zijn hand. Opvallend aan deze schildering is dat door de verkeerde lichaamsverhoudingen het bovenlichaam niet in relatie lijkt te staan met het onderlichaam, hetgeen gecompenseerd lijkt te worden door de gekunstelde draperieën van de mantel. De gehele achtergrond is overgeschilderd in een groenblauwe kleur. Dat deze laag later is aangebracht, is te zien aan de contouren van vooral de handen, waar de groenblauwe kleur de vingers overlapt. Deze schildering vertoont veel overeenkomsten met de apostelserie in de Grote Kerk van Leeuwarden, die volgens Wassenbergh van de hand van Adriaen van Cronenburgh is. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• Ondergang der reformatoren

  Van dit fragment is zeer weinig bewaard, met behulp van bronnen is duidelijk dat op dit fragment de ondergang van de reformatoren is afgebeeld. Fragment bevindt zich in het Fries Museum te Leeuwarden, oorspronkelijk in de voormalige Galileërkerk te Leeuwarden. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Biecht

  Op dit fragment is de biecht afgebeeld. Het thema wordt verduidelijkt met het opschrift: ‘penitent[ia]’ .Het fragment bevindt zich in het Fries Museum te Leeuwarden, oorspronkelijk in de voormalige Galileërkerk te Leeuwarden. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Eucharistie

  Op dit fragment is de eucharistie afgebeeld. Fragment bevindt zich in het Fries Museum te Leeuwarden, oorspronkelijk in de voormalige Galileërkerk te Leeuwarden. okers op kalk
• Huwelijk

  Opschrift boven het tafereel:’matrimonivm’. Rechts is een priester te zien die in zijn handen een grote ronde kelk houdt waarop de bruiloft te Kana staat afgebeeld. Bevindt zich in het Fries Museum te Leeuwarden, oorspronkelijk op de zuidmuur van de voormalige Galileërkerk te Leeuwarden. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Muurschildering metrobuis door Woody van Amen

  Een lang abstract werk dat zich vanaf het perron uitstrekt over bijna de gehele lengte van de metrotunnel. Het is een kinetisch optisch kunstwerk, waarvan het visuele effect alleen te ervaren is vanuit een bewegende metro. Het kunstwerk heeft als thema beweging. Het toont een geel vlak waarop aan de onderzijde eerst een zwarte streep zichtbaar is. Daarboven komen daar met tussenpauze steeds een lijn bij. In totaal worden het zeven parallelle lijnen. Na de zevende (misschien acht, dat is niet goed te zien) draaien de lijnen en bewegen zij dichter naar de bovenkant het kunstwerk. Daarna verdwijnen de lijnen geleidelijk. De laatste lijn is bovenin zichtbaar tot het einde van het kunstwerk.
• Metrobuis Wibautstraat naar Weesperplein
• Negen mannelijke figuren

  Negen mannelijke figuren temidden van wolken. Bevindt zich in het Fries Museum te Leeuwarden, oorspronkelijk op de zuidmuur van de voormalige Galileërkerk te Leeuwarden. okers op kalk
• Piet Hein

  Een schildering in grijstinten, met een ontwerp voor het grafmonument van Piet Hein. Het werk toont Piet Hein als 'priant', knielend aan het bidden. Om hem heen zien we het ontwerp van de zuilen en het triptaan die deel uitmaken van het grafmonument Deze muurschildering is vervaardigd als schets voor het grafmonument van Piet Hein. Pien Hein zelf is in grisaille, een schildering in grijstinten. De zuilen aan de zijkanten zijn in kleur uitgevoerd, namelijk rood.
• Oude Kerk Delft

  Piet Hein is op de muur geschilderd achter het grafmonument van Piet Hein (was alleen tijdens restauratie grafmonument zichtbaar).
• Fragment van een apostel

  Fragment van een apostel (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) schildering in seccotechniek op kalk
• Grote of Jacobijnerkerk te Leeuwarden

  Zeven muurschilderingen (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• Voormalige Galileërkerk

  "Deze kerk is in 1940 afgebroken. Enkele van de aanwezige schilderingen zijn van de muur gehaald en geconserveerd door G. Janssen uit ’s-Gravenhage. Een gedeelte bevindt zich in het Fries Museum in Leeuwarden. " (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) "Tusschen hoofden noordbeuk gepleisterde zuilen, waarop in 1844 muurschilderingen met het jaartal 1570 werden gevonden.” (bron: Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel IX. De provincie Friesland)
• Sint-Christoffel

  Het lijkt dat het hier gaat om Sint-Christoffel die het Christuskind draagt. Aan de positie van Christus te zien, lijkt deze op de schouder van de veel grotere Sint-Christoffel te zitten. Behalve de positie van de figuren ten opzichte van elkaar is ook het zegeteken dat Christus met zijn hand maakt, veelvoorkomend; we zien het ook bij de Sint-Christoffel te Kollum. De locatie van de schildering in de kerk is echter niet in overeenstemming met Sint- Christoffels betekenis als patroonheilige tegen een onverwachte dood. Om deze reden werd de schildering vaak vlakbij een uitgang geschilderd, hetgeen in Westergeest niet het geval is. Waarschijnlijk is de heilige hier afgebeeld om zijn bescherming tegen de watersnood. Westergeest is namelijk een van de plaatsen die vermoedelijk verplaatst is door wateroverlast. Het oorspronkelijke dorp heeft mogelijk meer ten noorden van het huidige dorp gelegen. Het kan hierom zijn dat men het niet zo nauw nam met de traditionele positie van de schildering in de kerk. Hetzelfde komt namelijk voor in de kerk te Bornwird, waar de heilige in het koor te zien is. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) Boven aan de noordwand van de koortravee is een fragment bewaard van een figuur met heiligenschijn en een kopje, een Annunciatie?, XIII (bron: Kollumerland en Nieuw Kruisland) okers op kalk
• Cyclus van de passie

  De schilderingen op het gehele absisgewelf zijn slecht bewaard gebleven waardoor de afzonderlijke taferelen niet goed te zien zijn. Waarschijnlijk zijn hier scènes uit het Nieuwe Testament en taferelen uit het Oude Testament uitgebeeld. Van enkele gestalten zijn ooit tekeningen gemaakt. Foto's van deze tekeningen bevinden zich in het archief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed; de tekeningen zelf zijn helaas verloren gegaan. De foto's geven wel enkele duidelijke figuren aan maar de taferelen kunnen hiermee niet geïdentificeerd worden. Omdat er op dit moment zo weinig van de schildering te zien is door het vervagen van de pigmenten en het verkleuren van het materiaal waarmee de schildering is gerestaureerd, moeten we voor een beschrijving van het tafereel afgaan op wat eerder over de schildering is geschreven, bijvoorbeeld door G.J. Hoogewerff. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Nederlands-Hervormde Kerk te Westergeest

  Muurschilderingen in het absisgewelf, over het totale oppervlak, slecht bewaard gebleven en een fragment op de noordmuur. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) Het in tufsteen uitgevoerde apsisgewelf heeft nog enigszins waarneembare 13de-eeuwse muurschilderingen in de vorm van vier stroken voorstellingenvoorstellingen; de bovenste waarschijnlijk met Christus als rechter en daaronder heiligen. (bron: Monumenten in Nederland. Fryslan.)
• Sint-Christoffel

  Sint-Christoffel is afgebeeld als de Christus drager: de reus waadt met beide benen door het water met het Christuskind op zijn linker schouder en een staf in zijn handen. Het hoofd van de heilige is verdwenen: alleen het rechteroog is gedeeltelijk nog te zien en ook is een okergele nimbus bewaard gebleven. Sint-Christoffel is gekleed in een vaalbruin hemd dat om zijn middel bijeen wordt gehouden door een riem of een touw. Hierover draagt hij een okerrode mantel. Het Christuskind op zijn linkerschouder houdt in zijn linkerhand een wereldkruis en met zijn omhoog gehouden rechterhand maakt hij een zegeteken. Hij draagt een donkerrood kleed waar modelé in is aangebracht door een lichtere gradatie rood. Op de achtergrond is een in zwarte lijnen geschilderd heuvellandschap te zien. Links zijn enkele huizen geschilderd en rechts, vlak naast de benen van de Sint-Christoffel, een boot met daarachter enkele heuvels. Het water waar de heilige in waadt is aangegeven met een gele oker waarin met zwarte lijnen enkele vissen geschilderd zijn. (bron: Aldus) Onder de schildering bleek bij de restauratie een andere voorstelling gestaan te hebben (rapport Otter). (bron: Kollumerland) Okers op kalk. De schildering is niet kort na het totstandkomen van de kerk aangebracht, omdat onder de Christoffelschildering een andere schildering werd aangetroffen tijdens de restauratie van de schildering in 1967. De staat van de schildering is vrij goed, mede doordat de schildering in 1881 niet werd vrijgelegd zoals bij de gewelfschilderingen wel het geval was. De schildering werd tijdens de restauratie in 1967 van de muur genomen, op een nieuwe drager aangebracht, vervolgens gerestaureerd en op de oorspronkelijke plaats teruggebracht.
• Arend

  Restanten van de symbolische weergave van de evangelist Johannes zijn te zien op het zuidelijke gewelfvlak van de zevende travee. Op dit moment zijn de restanten te fragmentarisch om een afbeelding in te herkennen. Daarnaast waren bij de sluitsteen fragmenten van ornamenten en een kroon te zien, maar ook deze zijn nu helaas verdwenen. okers op kalk
• Gevleugelde os

  Een gevleugelde os, het symbool van de evangelist Lucas, is geschilderd in geelbruine oker. Midden op de rug is een staafvormig ornament geschilderd dat overeenkomt met de ornamenten die geschilderd zijn bij de gewelfsluiting. Niet de gehele schildering is bewaard gebleven. De achterpoten zijn gedeeltelijk verdwenen, maar hier is de afbeelding voorzien van een nieuwe pleisterlaag waarop bijschilderingen zijn aangebracht in een lichtere kleur. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Leeuw

  Eén van de vier symbolen van de evangelisten: van Marcus, de leeuw zijn slechts de achterpoten op het oostelijke gewelfvlak te zien. De ledematen van het dier zijn geschilderd in een bruine oker. Ook de leeuw is geplaatst op een achtergrond van plantenmotieven in groen en bruine oker. okers op kalk
• Fragmenten van een engel

  De vier symbolen van de evangelisten zijn eveneens op de gewelfvlakken te vinden. Enkele fragmenten van een engel zijn op het westelijke gewelf- vlak bewaard gebleven. De engel is de symbolische weergave van Mattheus. Hij houdt zijn attribuut, de staf, in zijn hand. Hiervan is nog een gedeelte te zien. Verder treft men delen van zijn witgrijze gewaad aan en is het gezicht van de engel met daaromheen het okergele haar redelijk bewaard gebleven. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Vaas

  Op het noordelijke gewelfvlak is tegen de sluitsteen een vaas ontdekt waaruit plantenmotieven ontspringen in groene tinten en verschillende gradaties bruine oker. Aan weerszijden van de vaas worden de spits toelopende ornamenten doorstoken met staven. Op een van de takken zit een uil. De uil is de symbolische weergave van de synagoge en het jodendom, omdat deze vogel in het licht niet ziet en het licht juist gezien wordt als een symbool van het ware geloof. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Eenhoorn

  De eenhoorn is op een achtergrond van plantenmotieven geplaatst. Het witte dier is geschilderd met grijze contouren en bruine oker voor schaduwpartijen. De eenhoorn is het symbool en attribuut van de kuisheid. Daarnaast is hij de personificatie van de 'blijde boodschap van Maria, waarbij Christus neerdaalt in haar maagdelijke schoot’. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Rennend hert

  Het rennende hert bij de sluitsteen op het westelijke gewelfvlak is onder andere een symbolische weergave voor Christus. Het hert werd door zijn vermeende bijzondere krachten gezien als de over winnaar op de slang, het kwaad, en werd zo het symbool voor Christus, de bestrijder van het kwaad. Om zijn snelheid was het hert bij vele schrijvers eveneens het symbool voor de apostelen. Bovendien werd het hert in een aantal bijbelse teksten gebruikt als metafoor, één van de bekendste is: 'verlangt de ziel van de mens naar God, zoals het hert haakt naar de waterbronnen’. Het hert is hier geplaatst tussen groene plantvormige ornamenten die spits toelopen tot aan de fragmenten van een schildering boven de gordelboog. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Christus

  In de laatste travee voor het koor is op de sluitsteen het aangezicht van Christus te vinden. Hij is afgebeeld met een tweepuntige baard, lang haar en aflopende schouders, hetgeen kenmerkend is voor het Christustype van de middeleeuwse kunstenaars. Om hem heen zien we de symbolen van de evangelisten en symbolische weergaven van Christus en Maria. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Maarten te paard

  De patroonheilige van de kerk, Sint-Martinus te paard, is hier in de welbekende scène geschilderd waarin hij zijn mantel deelt met de bedelaar. Het tafereel is niet geheel bewaard gebleven; slechts drie fragmenten zijn nu nog te zien en het centrale gedeelte van de schildering is verdwenen. Het tafereel kan geïdentificeerd worden doordat alle figuren uit de legende nog gedeeltelijk aanwezig zijn: Sint-Martinus, de bedelaar en het paard. Op het bovenste fragment bevinden zich restanten van Sint-Martinus op zijn paard. De heilige richt zich naar de bedelaar op een ander fragment. Van de bedelaar zijn alleen de romp en een deel van het hoofd bewaard gebleven. Onder zijn gebogen linkerarm houdt de bedelaar een bruingekleurd voorwerp geklemd dat lijkt op een bedelnap. In de linkerhand houdt hij de punt van de mantel die hij van Sint- Martinus krijgt, vast. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Maria in stralenkrans

  Twee fragmenten zijn behouden van de heilige Maagd. De stralenkrans rondom Maria is een verbeelding van de onbevlekte ontvangenis en van haar rol als moeder van Christus. Op het linker fragment is Maria's rechterhelft tot de schouders te zien. De Maagd staat frontaal afgebeeld op een okergele maansikkel waarvan de linker punt zichtbaar is. Ze draagt een groen gewaad dat vanaf haar taille in rechte plooien naar beneden valt. Haar rechterarm houdt ze gebogen om het, nu niet meer zichtbare, Christuskind vast te houden. Om Maria is gedeeltelijk de mandorlavormige okergele stralenkrans bewaard gebleven. Op een kleiner fragment bevindt zich een klein deel van de rechterzijde van de stralenkrans en een stuk van de linkerschouder of -arm van Maria. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• De vraatzucht

  Hier is de personificatie van een ondeugd afgebeeld: 'De vraatzucht'. De figuur is geplaatst op een achtergrond van ornamentele plantenmotieven. Er is een bovenlijf van een mannelijke figuur te zien. De mannelijke figuur is niet geheel bewaard gebleven. Van zijn gezicht zijn alleen de ogen, het voorhoofd en een deel van de kin zichtbaar en ook is zijn romp slechts gedeeltelijk behouden. De 'vraatzucht' is gericht naar de toeschouwer en richt zijn rechterhand naar de plek waar zijn mond moet zijn. Onder zijn rechterarm houdt hij een bruine kruik geklemd. De dikke buik, een gans en een kruik ondersteunen de identificatie van de figuur. Een soortgelijke afbeelding die eveneens geïdentificeerd is als 'De vraatzucht' is in de Martinikerk te Groningen te vinden. Boven 'De vraatzucht' is een mijter te zien die waarschijnlijk iets te maken heeft met Sint-Martinus, de patroonheilige van de kerk. De mijter is immers een symbool voor een bisschop. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Rozetten, fragmenten en restanten van plantenmotieven

  Rozetten, fragmenten en restanten van plantenmotieven zijn op vele plekken te vinden op de gewelven. Daarnaast ook enkele vage restanten van waarschijnlijk figuratieve schilderingen zijn aangetroffen op de gewelven van de tweede travee. Een vierpotig dier met een lang- gerekt hoofd lijkt op het oostelijke gewelfvlak geschilderd te zijn Helaas zijn de restanten te vaag om dit met zekerheid vast te kunnen stellen. Hetzelfde geldt voor de drie kleine fragmenten op het noordelijke gewelfvlak. Boven de gordelboog op het oostelijke gewelfvlak, tussen de twee rozetten in, is eveneens een fragment van een schildering bewaard gebleven, die met een groenpigment geschilderd lijkt te zijn. Ook dit fragment is te klein om een indruk te geven van de voorstelling die hier oorspronkelijk is geschilderd. okers op kalk
• Sint-Maartenskerk te Kollum

  "De schilderingen die zich op de gewelven van de hoofdbeuk bevinden, stammen uit het derde kwart van de vijftiende eeuw. De grote Christoffelfiguur op de noordmuur van de vijfde travee is waarschijnlijk in de zestiende eeuw aangebracht. De schilderingen zijn onder te verdelen in figuratieve en decoratieve voorstellingen die zich op verschillende plaatsen op de gewelven bevinden” (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) "De schilderingen stellen allerlei symbolische figuren van planten en dieren voor, die in stijl te vergelijken zijn met schilderingen te Loppersum en 't Zandt in Groningerland. Een nadere studie wordt thans te Nijmegen verricht door P.M. le Blanc in het kader van een overzicht van middeleeuwse muur- en gewelfschilderingen.” (bron: Kollumerland en Nieuw Kruisland, voorafgegaan door Overzicht van de bouwkunst in Noordelijk Oostergo)
• Sint-Franciscus

  Sint-Dominicus en Sint-Franciscus zijn op de bovenste strook van de derde pijler aan de noordzijde van het schip geschilderd. Sint-Franciscus is de stichter van de Franciscaner orde. Over het algemeen wordt hij afgebeeld in een pij en met stigmata in zijn handen, voeten en zijde, zoals ook het geval in Franeker is. Hij draagt een pij van geelbruine oker die met een touw om zijn middel is gebonden. Zijn gewonde handpalmen houdt hij opgeheven. De heilige is blootsvoets en op zijn rechtervoet is eveneens een wond te zien, van de linkervoet komen slechts de tenen onder zijn pij tevoorschijn. Franciscus kijkt omhoog waar twee okergele engelen vier zwarte stralen op de wonden in zijn handen en voeten richten. Een zijwond is hier niet geschilderd. De heilige draagt een baard en het haar is bij de kruin geschoren. De gelaatstrekken zijn geschilderd in verschillende gradaties grijs en zwart. Onder de schildering staat 'Scs Franciscus' geschreven. Een groot gedeelte van de schildering lijkt te zijn bijgewerkt en voorzien van een nieuwe pleisterlaag. Dit is het geval bij een langgerekt verticaal vlak aan de linkerzijde waar de zoom van de mantel en een klein gedeelte van de mouw zich bevinden, bij een gedeelte aan de rechterzijde, bij de elleboog en de zoom aan de rechterkant, en bij de ondergrond en de engelen. De ondergrond is op deze plaatsen iets ruwer en er is enig kleurverschil aan te tonen. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Dominicus

  Sint-Dominicus en Sint-Franciscus zijn op de bovenste strook van de derde pijler aan de noordzijde van het schip geschilderd. Sint-Dominicus was de stichter van de Dominicaner kloosterorde. Hij wordt vaak afgebeeld in het kleed van de orde; een witte pij en een zwarte mantel. Verder heeft hij vaak een boek in zijn hand en een wit en zwart gevlekte hond naast zich met een fakkel in z'n bek. De hond staat voor 'domini canes', dat hond van de heer betekent. Sint- Dominicus is hier op de traditionele manier afgebeeld. De gewaden zijn echter anders van kleur: een lichtgrijze pij met een donkergrijze mantel. Onder de zoom van het kleed zijn nog net de zwarte contouren van de neus van zijn schoen te zien. In zijn rechterhand houdt hij een kruisstaf. Links aan zijn voeten staat de hond die een staf met een witte wereldbol met daarop een okergeel kruis in zijn bek houdt. In zijn linkerhand houdt Sint-Dominicus naast het boek een riem vast waaraan rechts van hem een duivel gebonden is, liggend op de vloer en met de poten omhoog. Het gezicht van de heilige is geschilderd in verschillende gradaties grijs en zwart. Zijn haar is kort en kaalgeschoren op de kruin. De heilige staat op een grijze ondergrond met okergele strepen die doorloopt onder Sint-Franciscus rechts naast hem. Onder de schildering is een opschrift met zijn naam te lezen: 'Scs Dominic[us]'. In deze schildering zijn veel haksporen te zien. Dit kan een toevallige oorzaak hebben maar het kan ook een gevolg zijn van de vernielingen tijdens de reformatie, gezien het feit dat Dominicus de stichter was van een katholieke orde. Links onderaan, bij de zoom van het kleed en de poten van de hond, lijkt een gedeelte bijgewerkt te zijn waarbij er een nieuwe pleisterlaag is aangebracht. Er is een kleurverschil aan te tonen en de structuur van de onderlaag verschilt; het nieuwe pleisterwerk is iets ruwer. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Margaretha

  Sint-Margaretha is de patrones van vrouwen in barensnood. Ze draagt een wit kleed dat net te zien is onder de mantel van bruin-rode oker die zij daarover draagt. Een punt van de mantel houdt zij in haar linkerhand. Onder haar kleed zijn de zwarte contouren van de neus van haar rechterschoen te zien. In haar rechterhand houdt zij een zwaard met een okergeel heft dat met de punt schuin omhoog wijst. Haar gezicht is geschilderd in verschillende gradaties grijs. waaromheen het lange okergele haar valt. Op haar hoofd draagt ze een okergele kroon die aan de bovenkant voorzien is van vier gestileerde plantenmotieven. Aan een koord houdt ze de draak in bedwang die onder haar voeten ligt. Een deel van de draak lijkt opnieuw bijgewerkt te zijn op een nieuwe pleisterlaag, omdat deze ruwer van structuur is. Onder haar is het opschrift: 'Scs Margaretha' te lezen. Enige bijwerkingen van de schilderlaag hebben in ieder geval plaatsgevonden bij de achterpoten van de draak. Hier is een licht kleurverschil aan te tonen en de ondergrond is ruwer, hetgeen erop kan wijzen dat hier een nieuwe pleisterlaag is aangebracht. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Catharina

  Sint-Katharina is de patrones van de wijsgeren, de wagenmakers en de molenaars. Zij staat hier als jonkvrouw afgebeeld met een zwaard en een boek in haar handen, een kroon op haar hoofd en een rad op de achtergrond, wat een veel voorkomende manier is om haar af te beelden. In de vijftiende eeuw en daarna wordt zij een van de populairste heiligen. De heilige staat frontaal afgebeeld en kijkt in oostelijke richting. Om het gezicht, dat is geschilderd in grijze tinten, valt haar lange okergele haar over de schouders, In haar rechterhand hield ze oorspronkelijk het opengeslagen boek, waarvan alleen de uitsparing in haar okerrode kleed nog te zien is. Achter Sint-Katharina is nog een deel van een met scherpe punten bezet rad te zien dat door de heilige wordt oversneden. Onder de schildering staat de inscriptie 'Scs Katharina'. Ze staat op een okerbruine ondergrond die doorloopt onder Sint-Margaretha, rechts van haar. Links naast het hoofd van Sint-Katharina en binnen een gedeelte van de opengeslagen mantel rechts zijn delen van de ondergrond voorzien van een nieuwe pleister- laag waarop bijschilderingen zijn aangebracht. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Apollonia

  Sint-Apollonia, de patrones tegen kiespijn. Ze is zó op de pijler geschilderd dat de afbeelding bij binnenkomst van de kerk duidelijk te zien is. Ze staat met haar handen boven haar hoofd vastgebonden aan een paal. geflankeerd door twee beulen met tangen in hun handen. De linker man houdt een potje onder haar hoofd om de kiezen op te vangen. Onder het tafereel staat haar naam: 'Scs Apolonia'. Apollonia draagt een roze rok waarin met een donkere tint schaduw is gegeven aan de plooien. Daarboven draagt ze een wit hemd dat bij de borst nog net onder het roze bovenlijfje is te zien. Haar gezicht is geschilderd in verschillende grijstinten. Haar mond is geopend en de beulen staan op het punt om met tangen de kiezen uit haar mond te trekken. De drie figuren staan op een donker oker- bruine ondergrond waaromheen met zwarte pigmenten contouren zijn aangebracht. Bij deze schildering is het erg moeilijk te bepalen of er delen zijn bijgeschilderd: de uiterst linkerkant van de ondergrond en de ondergrond bij de voeten en benen van de linker beul lijken te zijn bijgeschilderd, omdat hier de kleur op enkele vlakken verschilt van de rest van het oppervlak. Ook zijn er plaatsen waar de structuur van de pleisterlaag ruwer is, hetgeen kan duiden op een nieuw aangebrachte pleisterlaag, er zijn hier echter geen kleurverschillen aan te tonen. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Sebastianus

  Sint-Sebastianus gold in de Middeleeuwen als één van de voornaamste patroonheiligen tegen de pest, omdat de pijl van oudsher het symbool van de pest was. Hier is de heilige afgebeeld als ridder, uitgerust met pijl en boog. Hij draagt een maillot en een hemd en een lange okerrode mantel is om zijn schouders geslagen. Zijn gezicht is geschilderd in grijs en zwart, waaromheen lang rood haar valt. Op zijn hoofd draagt hij een witte hoed waarop een witte veer is vastgespeld. Aan de rechterkant en onder de schildering zijn restanten van rode-okerpigmenten aangetroffen, het is niet duidelijk waartoe deze behoord hebben. Onder de schildering staat het opschrift: 'Scs Sebastian [us]'. Om deze omkadering zijn ook zwarte resten van een spitse driepasboog gevonden. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Jacobus de Meerdere

  Sint-Jacobus de Meerdere is te bezichtigen op de vierde pijler van de kooromgang aan de zuidzijde van de kerk. Deze heilige is een van de twaalf apostelen (en de broer van de evangelist Johannes) die na de Hemelvaart van Christus het evangelie verkondigde in Jeruzalem en Samaria. Over het algemeen wordt Sint-Jacobus de Meerdere afgebeeld als een reizende pelgrim met een lange pij, een breedgerande hoed, een staf, een reistas en een drinkfles. Ook op de schildering in Franeker zijn al deze attributen afgebeeld, op de drinkfles na. De apostel staat in een heuvelachtig landschap. Aan zijn voeten draagt hij okergele schoenen, hetgeen frappant is omdat apostelen gewoonlijk bloots- voets worden afgebeeld. Van het opschrift is alleen 'Scs' nog te lezen. Het is opmerkelijk dat Jacobus de Meerdere de enige apostel is die in de Martinikerk te Franeker afgebeeld staat op de pijlers. De pijlers in een kerk zijn tenslotte hét symbool voor de apostelen: het zijn de pijlers waarop het geloof berust. Vaak staan op de pijlers de twaalf apostelen afgebeeld. Hiervan zijn in Friesland geen voorbeelden meer, maar het was wel het geval in de voormalige Galileërkerk te Leeuwarden. okers op kalk
• Sint-Lucas

  Sint Lucas was arts van beroep en zou volgens een legende ook schilder zijn geweest. Vaak wordt hij afgebeeld terwijl hij de Madonna met kind schildert. In Franeker houdt hij met beide handen een paneel voor zich waar mogelijk het portret van de Madonna met het Christuskind op heeft gestaan. Het enige dat nog op het paneel bewaard is gebleven zijn enkele zwarte lijnen en rechtsonder een strik. T. Graas vermeldt in een opstel dat nog net een portret van Maria te herkennen is. Hij zag Maria met het Christuskind op de linkerarm terwijl haar rechter-hand naar Hem wijst; het zogenoemde Hodegetria-type Maria portret. De symbolische afbeelding van de evangelist is de os, waarvan de kop links naast de heilige is geschilderd. Onder de ossenkop is een turquoise schild geplaatst waarin drie uitsparingen in de vorm van schilden gemaakt zijn. In deze uitsparingen is nu de pleisterlaag zichtbaar, maar ongetwijfeld zullen hier oorspronkelijk wapens, waaronder mogelijk het wapen van het Sint-Lucasgilde, zijn uitgebeeld. De heilige wordt onderaan geïdentificeerd door het opschrift 'Scs Lucas Evangelista]'. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Opschrift (Christusmonogram)

  Het Christusmonogram: 'i h s'. De verticale lijn van de 'h' wordt aan de bovenzijde horizontaal doorsneden door een lijn, hetgeen betekent dat het hier om een afkorting gaat. De opstaande schacht van de 'h' wordt zo een kruisvorm. Ook deze letters zijn geschilderd met een zwart pigment. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Maria-opschrift

  Op de boogaanzet van de negende pijler aan de zuidwestzijde is 'Maria', met daaronder 'ioh[an]nes' te lezen (cat.nr. 8.1.e). Boven Maria staan enkele restanten van letters maar hiervan is weinig bewaard gebleven. Waarschijnlijk staat er het Christus- monogram 'ihs', een afkorting van de naam Jezus Christus. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Adrianus

  Sint-Adrianus, oorspronkelijk Sint-Martinus. De pestheilige Sint-Adrianus is een heidens hoofdman die geïdentificeerd wordt door het opschrift onder de gestalte en door zijn attributen: het zwaard, het aam- beeld en de leeuw. Waarvan de leeuw het symbool is, is niet bekend. Het zwaard wijst op zijn krijgsmansstaat. Sint-Adrianus is ten voeten uit in driekwart aanzicht afgebeeld, gekleed in een bruinrode mantel, een wit hemd en een witte broek. Onder zijn rechterarm is het aambeeld geklemd, en in zijn linkerhand houdt hij het zwaard dat naar boven wijst. Een tekening van de schildering van vóór de restauratie laat echter zien dat hier oorspronkelijk geen Sint-Adrianus was geschilderd, maar dat het waarschijnlijker is dat de figuur Sint-Martinus heeft voorgesteld. Omdat Sint-Martinus de patroonheilige van de kerk is, lijkt dit zeer aannemelijk. Sint-Martinus wordt vaak voorgesteld als een heilige te paard die met een zwaard zijn mantel in tweeën hakt om de helft daarvan aan een bedelaar te geven. De attributen van Sint-Adrianus, het aambeeld en de leeuw, staan op de oude tekening niet afgebeeld; het zwaard wel maar dat is eveneens een attribuut van Sint-Martinus. De hand die in de huidige schildering rechts te zien is, kan wat betreft de houding niet van Sint-Adrianus zijn, maar lijkt oorspronkelijk te behoren aan de bedelaar die om een aalmoes bedelt. Op de tekening is ónder de hand van de bedelaar een punt van de mantel te zien die hij volgens het verhaal aangegeven krijgt. Het dier dat tussen de benen van de heilige te zien is, is vermoedelijk een paard geweest. De leeuw en het aambeeld onder de arm van de heilige en het opschrift onder de heilige zijn dus zeer waarschijlijk door de restaurator gefantaseerd. Onder de heilige is het opschrift: 'Scs Adri....a' te lezen, hetgeen dus hoogstwaarschijnlijk ook bijgeschilderd is. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Hubertus

  Sint-Hubertus is de patroon van de jagers en wordt aangeroepen tegen hondsdolheid. Hij is hier als jager afgebeeld terwijl hij neerknielt voor het hert met het wonderbare kruis in het gewei. Onderaan staat het opschrift 'Scs Hubert[tus]'. De heilige is gekleed in een maillot van geel-rode oker met een korte groene mantel die bij de taille bijeen wordt gehouden. Hij houdt de handen voor zich gevouwen en is gericht naar het hert dat in het gewei een wit kruis draagt waaraan Jezus is genageld. Achter de heilige is zijn paard te zien, waarvan grote delen bijgeschilderd lijken te zijn. Op de achtergrond zijn bomen geschilderd in gele oker. De schildering is plaatselijk erg vlekkerig en pigmenten lijken op verschillende plaatsen verkleurd of vervaagd te zijn. De linker bovenhelft lijkt voorzien te zijn van een nieuwe pleisterlaag, de structuur is hier onregelmatiger dan op de rest van de schildering. De schildering zou in dit geval op deze plek bijgeschilderd moeten zijn, maar een kleurverschil is met het blote oog niet te zien. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Rochius

  Een pestheilige is te herkennen aan het opschrift 'Scs [sanctus] Rochius' . De heilige wordt geflankeerd door een engel aan de rechterzijde en links door een hond die naar hem opkijkt met een okergeel brood in zijn muil. Sint-Rochius draagt een witte mantel met okergele biezen bij de zoom en bij de sluiting; de omslagen van de mouwen en de schouders zijn groen. Met zijn linkerhand licht hij de mantel op. waardoor een pestbuil op zijn witte kniebroek zicht- baar wordt. In zijn rechterhand houdt hij een bruine staf. Op zijn rug hangt een bruine tas die met een band om zijn bovenlijf vastgemaakt is. De heilige is op geheel traditionele wijze afgebeeld. Op meerdere plekken is een nieuwe pleisterlaag aan- gebracht waarop de schildering is bijgewerkt. Door verkleuring van de pigmenten, behorende bij de retouches, is er een duidelijk verschil te zien tussen het oorspronkelijke en het nieuw aangebrachte schilderwerk. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Chlothilde

  Sint-Chlothilde is de patroonheilige tegen de onverwachte dood en de koorts. De heilige is frontaal, ten voeten uit geschilderd met haar attributen: een model van een kerk en een kroon op haar hoofd. Ze draagt een groene mantel die is afgezet met okergele biezen en schouderomslag. Onder de mantel draagt ze een wit kleed dat ter hoogte van haar middel gedeeltelijk is verdwenen. Op deze plek hield ze oorspronkelijk haar rechterhand, die nu ook niet meer te zien is. De linker bovenhelft van de voorstelling lijkt voorzien te zijn van een nieuwe pleisterlaag; de structuur van de ondergrond is namelijk onregelmatiger dan bij de rest van de schildering. Als dit inderdaad een nieuwe pleisterlaag is, dan is de schildering op deze plek bijgeschilderd, maar een kleurverschil is met het blote oog niet waar te nemen. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Maartenskerk te Franeker

  "De muurschilderingen, die waarschijnlijk rond 1500 zijn aangebracht, werden in 1860 ontdekt bij het aanleggen van gasverlichting. Ze bevinden zich op de pijlers in het schip en op de pijlers die het koor van de kooromgang scheiden. Er zijn enkele beschermers tegen ziekten en kwalen, schutspatronen van ambachten en stichters van kloosterorden te zien. De hier bewaard gebleven heiligenafbeeldingen zijn uniek in Friesland. De meeste heiligen zijn beschermers tegen de pest maar ook patroonheiligen tegen andere ziekten of kwalen komen hier voor. Waarschijnlijk speelden deze aandoeningen en ambachten een grote rol in de geloofsgemeente van Franeker aan het einde van de vijftiende en in het begin van de zestiende eeuw. Een voorzichtige datering kan gemaakt worden naar aanleiding van de heiligen die hier zijn geschilderd. De meeste, zoals Sint-Rochius, Sint-Catharina, Sint-Margaretha en Sint-Apollonia, zijn pas in de late Middeleeuwen en daarna populair. Daarnaast zijn de opschriften onder de figuren laat vijftiende- óf vroeg zestiende-eeuws. De details in de contouren en de platte mutsachtige hoofddeksels wijzen ook op deze datering. De schilderingen worden hierdoor gedateerd in de periode rond 1500.“ (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) "Op drie zuilen van het koor en op twee van den zuiderzijbeuk muurschilderingen (XV d, blootgelegd in 1860): H. Appolonia, H. Hubertus, H. Rochus e.a.; in het middenschip zijn deze schilderingen met een gordijn bedekt.” (bron: Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel IX. De provincie Friesland)
• Boogfries

  In het midden, recht boven het venster, ontbreekt een gedeelte. De boogfries is geschilderd met rode oker, grijs/ zwart en blauw. Links van het raam zijn twee lijnen boven elkaar te zien waarin een visgraatmotief is aangebracht in rode oker en zwart. Rechts van het raam zijn twee grijs/zwarte lijnen boven elkaar zichtbaar waarin met blauw en rode oker golvende lijnen zijn geschilderd, hetgeen aandoet als restanten van plantenmotieven. rode oker, blauw en grijs/zwart op kalk
• Nederlands-Hervormde Kerk te Janum

  Tijdens een restauratie van de kerk in 1943-1947 is er een geschilderde boogfries boven het licht spitsgebogen venster in de tweede travee aan de noordkant ontdekt. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• Fries met twee engelen en een aantal Christusfiguren

  Er zijn drie afbeeldingen van Christus geschilderd in diverse gradaties oker en zwart. Gezien de vorm en de plaats van het fragment lijkt dit deel uit gemaakt te hebben van een fries die rond het koor en waarschijnlijk gedeeltelijk in het schip aangebracht was. Links ziet men fragmenten van het hoofd van Christus met nimbus. In het midden bevindt zich, aan de houding te zien, een zittende Christus waarvan alleen het bovenlijf bewaard is gebleven. Hij is voorzien van een nimbus en gaat gekleed in een wijdvallende mantel waarvan de mouwen met decoratieve motieven zijn afgezet. Hij draagt een baard en kort haar en heeft een opvallend starende blik. De armen houdt hij gestrekt voor zich, en daarnaast ter hoogte van zijn hoofd, staan de letters 'DE' onder elkaar geschilderd. Daarnaast is een aantal zwarte lijnen te zien waaruit niet af te leiden is wat het voorstelt, doordat de schildering hier erg fragmentarisch is. 
Achter Christus zijn fragmenten von twee engelen zichtbaar, waarvan alleen de vleugels, de hoofden en delen van de schouders bewaard zijn gebleven. Ten westen hiervan is nogmaals een frontaal geplaatste, zittende figuur te zien, waarschijnlijk een op een troon gezeten Christus. Ook dit gedeelte is erg fragmentarisch. De schildering wordt boven de figuren afgesloten met een dubbele band in rode oker. Waarschijnlijk hebben vroege Romaanse miniaturen als voorbeeld gediend voor deze schildering. Overeenkomsten met deze miniaturen zijn het duidelijkst in de weergave van het hoofd: de starende blikken, de gelaatstrekken die in krachtige lijnen zijn aangegeven, en de korte haardracht. Daarnaast lijkt het in krachtige lijnen geschilderde modelé van het gewaad van de zittende Christus in het midden, ook geïnspireerd te zijn op deze miniaturen. De schildering kan, op basis van deze veronderstelling, in de twaalfde eeuw of in het begin van de dertiende eeuw aangebracht zijn. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Nederlands-Hervormde Kerk te Hogebeintum

  Deze muurschildering wordt gezien als de oudste muurschildering in Friesland, vervaardigd in de twaalfde óf in het begin van de dertiende eeuw. Fries met twee engelen en een aantal Christusfiguren. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• Vier kruizen en een oneindige knoop

  De vier kruizen zijn boven elkaar geschilderd; de armen van de kruizen verbreden zich vanuit het centrum naar buiten waarbij de zijkanten van de armen een rechte lijn vormen. Rechts van de kruizen bevindt zich een oneindige knoop, geschilderd in okerrode lijnen. Doordat een oneindige knoop geen begin en geen einde bezit, wordt dit wel gezien als een symbool voor God of een eeuwigheidssymbool. Links van de kruizen is een klein fragment van de onderkant van een tweede oneindige knoop te zien, ook geschilderd met okerrode lijnen. rode oker op kalk
• Nederlands-Hervormde Kerk te Genum

  Tijdens een restauratie van de kerk in 1973 is op het noordoostelijke muurvlak van het koor een schildering gevonden en vrijgelegd. De schildering toont een viertal kruizen en een oneindige knoop, geschilderd in rode oker. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• Inventarisatie van muurschilderingen; rapport naar aanleiding van een inspectiereis langs monumenten in de Betuwe en in enkele daarbuiten gelegen plaatsen
• Afbeelding van een figuur

  Een kleine frappante figuur is aangetroffen naast de preekstoel op het noordoostelijke muurvlak in het koor. De gestalte is met minimale zwarte lijnen aangegeven. Hij staat frontaal afgebeeld en lijkt een speer of stok in zijn handen te houden. Wie of wat de figuur voorstelt is niet bekend, het kan zijn dat het hier gaat om een karikatuur met of zonder bijbehorende betekenis. Gezien de plek waar de schildering is aangebracht is het niet onwaarschijnlijk dat de figuur een symbolische betekenis heeft, of met een speciale bedoeling is aangebracht. Een soortgelijke figuur komt ook voor in de Nederlands-hervormde kerk te Dronrijp waarvan wel wordt vermoed dat ze is aangebracht tijdens de reformatie, wellicht ter ontheiliging van de kerk, hetgeen een plausibele gedachte lijkt te zijn. Wanneer de figuur in het koor in Oostrum ook om deze reden is aangebracht dan is de locatie van de schildering goed te verklaren. Het koor is voor de katholieken de belangrijkste ruimte in een kerk, hetgeen strijdig was met de opvattingen van de reformatoren, wat op deze wijze goed zichtbaar is gemaakt voor de kerkgangers. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• Afbeelding van een toren

  De toren bestaat uit een breed basement dat naar boven tweemaal inspringt. Het dak van de toren is niet te zien doordat grote delen van het geschilderde oppervlak én de pleisterlaag in de loop der tijd zijn verdwenen. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) rode oker op kalk
• Afbeelding van een kerk

  Verder naar het oosten is, op het muurvlak tussen de vierde en de vijfde travee, wederom een muurschildering aangetroffen waarop een kerk staat afgebeeld. De toren heeft een spits dak en loopt naar beneden breder uit. Boven in de toren zijn twee rondgebogen galmgaten te zien. Net onder het dak zijn contouren van een lager zadeldak te herkennen. Ook hier zijn twee schilderingen over elkaar aangebracht. Het schip is voorzien van een zadeldak dat is aangegeven met elkaar kruisende lijnen. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) rode oker op kalk
• Afbeelding van een kerk

  Een afbeelding van een grote kerk geschilderd voorzien van een hoge spitse toren. Rechts daarvan bevinden zich over elkaar een zijaanzicht èn een dwarsdoorsnede van een schip. Deze afbeelding lijkt, eventueel ter correctie, over een eerdere voorstelling van een kerk heen te zijn geschilderd. Onder de huidige schildering die geschilderd is met dunne, scherpe lijnen, zijn vage resten van een schip en een toren te zien. Aan de oostzijde is dit het duidelijkst. Net onder het dak van het schip is een derde dak te zien, ook aangegeven met elkaar kruisende lijnen, waaronder rondbogen te zien zijn die gesteund worden door brede zuilen of pilasters. Het lijkt hier te gaan om een dwarsdoorsnede waarbij de gewelven zijn weergegeven. Naast de huidige goed zichtbare toren zijn vage resten van een tweede toren te onderscheiden. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) rode oker op kalk
• Noordelijk Oostergo. Dongeradelen
• Opschrift

  Het opschrift is geschilderd met een donkergrijs pigment. Bovenaan zijn delen van een aantal letters te zien maar het is niet duidelijk wat er staat. Onder is het jaartal '1582' te lezen. Onder het jaartal zijn nog enkele fragmenten van letters te zien. Ook deze zijn te fragmentarisch om uit op te maken wat er oorspronkelijk heeft gestaan. Volgens Van den Berg hoeft het geschilderde jaartal niet noodzakelijkerwijs uit dezelfde tijd te stammen als de muurschilderingen en behoort het eerder tot een epitaaf of een reformatorisch opschrift. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) donker grijze pigmenten op kalk
• Afbeelding van een kerk

  Een vage voorstelling van twee elkaar overlappende kerken is even verder op het muurvlak van de derde travee te zien. Deze kerk zou de kleine kerk van Dokkum kunnen voorstellen. In deze afbeelding zijn alleen de contouren van het gebouw aangegeven in rode oker. Links is een toren met een spitsdak, of een tentdak te onderscheiden waarvan de pigmenten erg vervaagd zijn. Rechts daarvan is een schip te zien waarvan de achterkant naar de linker toren is geplaatst. Op de voorgrond is links een golvende lijn te zien, en daarnaast een vogel op een achtergrond van resten rode pigmenten. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) rode oker op kalk
• Afbeelding van een kerk

  Vermoedelijk de voormalige abdijtoren- en kerk van Dokkum. De kerk is voorzien van een lange slanke toren met galmgaten en een spits puntdak, en een schip waarin een vijftal ramen te zien is. De eerste drie ramen, vanaf de toren gezien, zijn rondgebogen, de overige zijn voorzien van spitsbogen. Midden boven het dak is een dakruiter te zien met een iets rond, spits toelopend dak. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) rode oker op kalk
• Nederlands-Hervormde Kerk te Oostrum

  Een zestal opmerkelijke schilderingen. Vier muurschilderingen zijn voorstellingen van kerken, geschilderd in aanzicht of doorsneden. Eén schildering is een voorstelling van een toren. Ook is er in het schip een opschrift gevonden en een frappant figuur in het koor. Welke betekenis de afbeeldingen van de kerken hebben is niet bekend. Mogelijk voortekeningen die als schets voor een daadwerkelijke schildering fungeerden. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• Decoratieve architectuurimitaties

  Op de koepelgewelven in de eerste en tweede travee zijn in 1942, tijdens een restauratie van de kerk, de dertiende of veertiende eeuwse decoratieve schilderingen aangetroffen. De schilderingen in de derde travee vanaf de westzijde zijn bijschilderingen uit 1942. Op de koepelgewelven zijn ribben gesuggereerd door lijnen waarbinnen decoraties zijn aangebracht; kepers, spiralen en blokverdelingen wisselen elkaar hierbij af. Aan weerszijden van de ribben zijn plantenmotieven geschilderd die bestaan uit golvende ranken met daar- omheen bladvormen. De geschilderde ribben ontspringen ongeveer een halve meter boven de grond op de pijlers en komen boven in elke koepel samen in een geschilderde cirkel. Deze lijken sluitstenen voor te stellen waarin verschillende vlakverdelingen in geometrische vormen zijn aangebracht. Op de gordelbogen zijn eveneens verschillende vlakverdelingen geschilderd, waardoor gesuggereerd wordt dat deze uit grote steenblokken gemetseld zijn. rode oker en grijs/zwart op kalk
• Nederlands-Hervormde Kerk te Hantumhuizen

  Decoratieve architectuurimitaties. De schilderingen zijn een voorbeeld van decoratieve sierkunst die de architectonische geleding ondersteunt en, waar deze niet aanwezig is, suggereert.
• Opschrift

  Op de noordmuur in de voorkerk (toren) is een fragment van een tekst aangetroffen. De volgende woorden, of restanten daarvan, zijn aangebracht: ‘…erside der phasens. ‘. Het woord ‘phasens’ zou kunnen slaan op het plaatsje Peasens, dat iets ten noordoosten van Brantgum ligt, maar kan ook verwijzen naar het riviertje Peasens, dat in de zee uitmondt bij het gelijknamige plaatsje. De tekst kan vermeld hebben dat de kerk aan de ‘westerzijde der Peasens’ lag en zal iets toegelicht hebben over het kerkelijke gebied waartoe de kerk toen behoorde. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600). Tijdens inspectie 2025 gezien dat de letters m.b.v. kraslijnen op de muur zijn gepositioneerd. rode oker en grijs/zwart op kalk; ingekrast
• Nederlands-Hervormde Kerk te Brantgum

  Fragment van een tekst in de toren. Letters ingekrast en daarna met rode oker geschilderd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• Decoratieve schilderingen

  Tussen het koor en het schip bevindt zich een scheiboog waarin decoratieve plantenmotieven zijn aangebracht in gele en rode oker en zwart. In tegenstelling tot de rest van de schilderingen in het koor, is een groot gedeelte van de schilderingen op de scheiboog wel bijgeschilderd. okers op kalk; bijschilderingen verf op waterbasis
• Heilige (waarschijnlijk Mattheus)

  Op de rechterboogzwik aan de noordzijde zijn restanten aangetroffen van een engel met kruisstaf; mogelijk gaat het hier om Mattheus. De identiteit van de gestalte kan afgeleid worden uit een okerrood kleurvlak links van het hoofd. Dit is vermoedelijk een vleugel en dat betekent dat hier Mattheus is afgebeeld. De heilige houdt een staf in zijn hand. Deze heilige met dit attribuut (traditioneel afgebeeld met zwaard) komt ook voor in de Ned. Herv. kerk te Kollum, waar de schildering met zekerheid is geïdentificeerd als Mattheus. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• Apostelen of heiligen

  Een vlakvullende schildering is op de noordmuur van het koor te zien. Hier zijn afbeeldingen van een aantal heiligen, of waarschijnlijker, apostelen bewaard gebleven, boven en naast elkaar geschilderd in gele oker, rode oker en zwart. De gezichten zijn verdwenen. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Sint-Christoffel

  De zuidmuur van het koor is waarschijnlijk helemaal beschilderd geweest met een voorstelling van Sint-Christoffel in een scène als Christusdrager. Het is zeer frappant dat deze heilige in het koor is geschilderd, omdat hier vaak afbeeldingen geschilderd worden waarin Christus centraal staat. Meer profane heiligen kregen een plaats in het schip. De prominente plaats voor deze heilige geeft aan dat de angst voor het water groot moet zijn geweest bij de inwoners van dit gebied. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• De Nederlands-Hervormde Kerk te Bornwird

  Tijdens een restauratie in 1979 zijn vlakvullende muurschilderingen aangetroffen in het koor, het oudste gedeelte van de kerk, dat waarschijnlijk rond 1200 is gebouwd. Daarnaast zijn rode pigmentsporen gevonden in het schip, deze hebben waarschijnlijk deel uitgemaakt van een kleur waarin het interieur geschilderd was. De schildering loopt door op de boogzwikken van de scheidingsboog met decoratieve plantenmotieven. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) Bij de restauratie in 1989 zijn in het interieur op de triomfboog resten van 13de-eeuwse muurschilderingen aangetroffen. (bron: Monumenten in Nederland. Fryslan.)
• De Nederlands-Hervormde Kerk te Anjum

  In de Ned.-herv. kerk te Anjum zou op de westelijke muur op de begane grond een muurschildering zijn. Op deze plaats is lambrisering aangebracht waardoor de schildering niet meer zichtbaar is. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) "Rond en boven de toegang naar de toren beganegronds waren een ornament en een cartouche geschilderd, thans achter een betimmering verborgen.” (bron: Noordelijk Oostergo. Dongeradelen.)
• Tekstcartouche vijfde travee noordmuur

  Tekstcartouche is geschilderd met rode oker voor de omlijsting en donkergrijs en rode oker voor de lijn- en krulornamenten van de lijst. De tekst is aangegeven met donkergrijze pigmenten en komt uit het apocriefe boek van Jezus Sirach. Linksonder in de hoek in rode oker: Restauratie Verhey, Bathman, 1984, Dantumawoud R. Veenstra. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers en zwart op kalk
• Tekstcartouche derde travee noordmuur

  Rode oker voor de omlijsting en donkergrijs en rode oker voor de lijn- en krulornamenten van de lijst. Tekst en lijnen zijn fragmentarisch bewaard gebleven, de ontbrekende delen zijn in een arceertechniek bijgeschilderd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers en zwart op kalk
• Dubbele tekstcartouche

  Twee stroken tekst met elkaar verbonden door een wapenschild. Het wapenschild is vermoedelijk van de familie Thomas Jeverensis en zijn echtgenote Johanna, zoals de tekst vermeldt. Het geheel wordt omlijst door decoratieve lijnen en krullen in zwart en rode oker. In de cartouche is het jaartal 1599 geschilderd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers en zwart op kalk
• De Nederlands-Hervormde Kerk te Damwoude

  Een drietal tekstcartouches. Tijdens een restauratie in 1963-1967 ontdekt. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• Engel

  Schildering is erg vervaagd. De engel houd in de gespreide armen een doek waarop oorspronkelijk teksten te lezen waren. De grote vleugels van de engel zijn aangegeven met groenblauw en zwarte contouren. Nog net is het gele oker haar te zien, gezicht is verdwenen. Van de mantel alleen een groen-blauwe band bewaard. Ontdekking en restauratie onbekend. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers en groenblauw op kalk
• Twee vechters (gevecht tussen de deugd en de ondeugd)

  De schildering is vervaagd. Door de plaats van de schildering lijkt deze alleen van belang te zijn geweest voor de geestelijken en niet de kerkgangers. Dit is het enige voorbeeld in Friesland, in de provincie Groningen wel aangetroffen (Westerwijtwerd, Woldendorp, Stedum). Afbeelding ontleend aan teksten uit de ‘Psychomachia’ van Prudentius, waarin de strijd tussen deug en ondeugd, goed en kwaad, centraal staat. Een verklaring voor de aanwezigheid van deze afbeelding zou kunnen zijn dat hier het gevecht tussen de katholieke kerk (het goede) en de reformatoren (het kwade) is uitgebeeld. Restauratie vlak na de herontdekking in 1950 door F.A.J. Smoorenburg. okers op kalk
• Gedenkschrift

  Gedenkopschrift met het wapenschild van Bolsward: een tweekoppige adelaar in sabel op keel. Daaronder een rechthoekig kader met daarin een Latijnse tekst, vertaald: ‘Gesticht en opnieuw gebouwd is deze kerk in het jaar Onzes Heren 1446. Hij werd gewijd in het jaar 59 op de dag van de maagd Margarita. Geheel voltooid werd hij echter in het jaar 66 van de regering van Onze Heer Jezus Christus.’ (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers en zwart op kalk
• Figuren in gotische nissen

  Op de noord- en zuidmuur van het koor zijn zestiende eeuwse schilderingen van gotisch vormgegeven nissen te zien, waarin mannelijke figuren zijn afgebeeld. Alle figuren staan achter een geschilderde muur waardoor alleen hun bovenlijven te zien zijn, allen zijn gericht naar het oosten. Voor de geschilderde muren zijn banderollen met opschriften aangebracht. De nissen worden aan de zijkanten afgesloten door zuilen waarop een puntdak rust. In 1846 ontdekt, maar daarna weer overgewit, herontdekt in 1950. De schilderingen zijn vlak na 1955 gerestaureerd. okers op kalk
• Figuren in gotische nissen

  Op de noord- en zuidmuur van het koor zijn zestiende eeuwse schilderingen van gotisch vormgegeven nissen te zien, waarin mannelijke figuren zijn afgebeeld. Alle figuren staan achter een geschilderde muur waardoor alleen hun bovenlijven te zien zijn, allen zijn gericht naar het oosten. Voor de geschilderde muren zijn banderollen met opschriften aangebracht. De nissen worden aan de zijkanten afgesloten door zuilen waarop een puntdak rust. In 1846 ontdekt, maar daarna weer overgewit, herontdekt in 1950. De schilderingen zijn vlak na 1955 gerestaureerd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Figuren in gotische nissen

  Op de noord- en zuidmuur van het koor zijn zestiende eeuwse schilderingen van gotisch vormgegeven nissen te zien, waarin mannelijke figuren zijn afgebeeld. Alle figuren staan achter een geschilderde muur waardoor alleen hun bovenlijven te zien zijn, allen zijn gericht naar het oosten. Voor de geschilderde muren zijn banderollen met opschriften aangebracht. De nissen worden aan de zijkanten afgesloten door zuilen waarop een puntdak rust. In 1846 ontdekt, maar daarna weer overgewit, herontdekt in 1950. De schilderingen zijn vlak na 1955 gerestaureerd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• Plantenmotieven

  In de hoofdbeuk van de kerk zijn plantenmotieven op het stergewelf van de vijfde travee te zien. Deze schilderingen zijn kort na het gereedkomen van het gewelf aangebracht (tweede kwart van de vijftiende eeuw). De golvende bladmotieven zijn gegroepeerd in een cirkel waarbinnen vier, naar elke hoek wijzende plantenmotieven geschilderd zijn. Ook buiten de cirkel zijn vier plantenmotieven geschilderd. De schilderingen zijn ontdekt tijdens een restauratie in 1950. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) okers op kalk
• De aanbidding der wijzen

  Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk
• De bruiloft te Kana

  Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk
• De doop en de verleidingen

  Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk
• Christus in de tempel

  Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk
• De vlucht naar Egypte

  Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk
• De kindermoord

  Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk
• De besnijdenis van Christus

  Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk
• De geboorte van Christus

  Deze schilderingen over het leven van Jezus zijn het oudst van deze kerk en waarschijnlijk kort na 1446, het gereedkomen van dit gedeelte van de kerk, geschilderd. In totaal acht vlakvullende schilderingen, enkele schilderingen erg vervaagd. Ontdekt in 1950 tijdens een restauratie van de kerk, kort na de ontdekking in 1950 door J.T. Halbersma gerestaureerd. okers op kalk
• De Grote of Sint-Maartenskerk Bolsward

  "Muurschilderingen (8) in noordbeuk van waarschijnlijk kort na 1446, plantenmotieven gemaakt in het tweede kwart van de 15de eeuw en de figuren in gotische nissen uit de 16de eeuw . De acht schilderingen in het koor en in de hoofdbeuk zijn volgens Hoogewerff in 1846 ontdekt, in 1847 weer overgewit. Schilderingen in koor tijdens grootschalige restauratie tussen 1937 en 1955 weer herontdekt en gerestaureerd door F. Smoorenburg, in deze periode ook muurschilderingen in de oostelijke traveëen van de noordbeuk gevonden. Tijdens vrijlegging door werklieden veel van de schildering verloren. Later door J. Halbertsma gerestaureerd. " (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600) “Muurschilderingen: in 1846 zijn muurschilderingen (XVI c) ontdekt in het koor en weer overgewit; die aan de zuidzijde droeg een opschrift met: 1572 en de wapens-Heerema en Frittema, die aan de noordzijde was, blijkens een opschrift, waarschijnlijk ter eere van Wilhelmus Lindanus aangebracht; sporen van muurschilderingen zijn zichtbaar geweest in de spitsboognissen van den lichtbeuk. Segmentvormig grauwtje (XVIII B) voorstellend spelende kinderen." (bron: Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel IX. De provincie Friesland)
• Wapenschild

  okers op kalk
• Sint Christoffel

  okers op kalk
• Fragmenten van een engel

  zwart en rode oker op kalk
• Fragmenten van een engel

  zwart op kalk
• Nederlands-Hervormde Kerk te Augustinusga

  In de kerk zijn tijdens een restauratie en de plaatsing van het orgel in 1883 twee gewelfschilderingen en twee muurschilderingen gevonden, die daarna weer zijn overgewit. In de jaren vijftig zijn de schilderingen opnieuw ontdekt en vrijgelegd. (bron: Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600)
• Aldus is opgeschilderd. Middeleeuwse muurschilderingen in Friese kerken 1100 - 1600
• Magnuskerk te Bellingwolde

  Kruisribgewelven, ribben zijn in oker geschilderd met bladerbiezen.
• Mariakerk te Ruinen

  Op de noordwand is in de vroege 16de eeuw een Annunciatie geschilderd.
• Alle middeleeuwse kerken. In Groningen en Drenthe